Töre, ilk Türk devletlerinde sosyal düzeni, hukuku, devlet yönetimini ve askerî yapıyı düzenleyen, sözlü olarak nesilden nesile aktarılan kurallar bütünüdür. Göçebe bir yaşam tarzına sahip olan Hun Türkleri (Asya Hun Devleti), güçlü bir devlet teşkilatı ve toplumsal uyum yakalamak için töreye sıkı sıkıya bağlı kalmışlardır. Hunların kendilerine ait yazılı belgeleri günümüze çok az ulaştığı için, bu dönemdeki sosyal ve hukuki yapıya dair en kapsamlı bilgileri dönemin komşusu ve en büyük rakibi olan Çin kaynaklarından (özellikle Şici / Shiji ve Han Şu / Han Shu gibi yıllıklardan) öğrenmekteyiz.
Çin kaynaklarında yer alan bilgilere göre, Hunlarda töre hem devleti yöneten hakanı hem de en alt tabakadaki halkı bağlayan kesin kurallardan oluşuyordu. Bu kaynaklarda öne çıkan hukuki uygulamalar ve sosyal kurallar şu şekildedir:
Ağır Suçlar ve Cezalar: Çin yıllıkları, Hunlarda adaletin çok hızlı işlediğini ve suçların birikmediğini yazar. Devlete isyan etmek, vatana ihanet, barış zamanı kılıç çekmek ve hırsızlık gibi ağır suçların cezası doğrudan idamdı.
Hafif Cezalar ve Hapishane Kültürü: Göçebe yaşam tarzı nedeniyle uzun süreli hapis cezaları yoktu. Hafif suç işleyenlerin cezası en fazla on gün hapis veya mal tazminatı (örneğin çalınan malın katlarca fazlasını ödeme) olarak uygulanır, suçlunun aile bireylerinin mallarına da el konulabilirdi.
Toplum ve Aile Yapısı: Çinli elçilerin notlarında, Hunlarda kadınların toplumda önemli bir yere sahip olduğu ve aile hukukunun töreyle korunduğu belirtilir. Evlilik kuralları katıydı ve sadakatsizlik ağır şekilde cezalandırılırdı.
Kurultay ve Hakanın Yetkileri: Hun hakanı (Tanhu/Şanyü) devletin başı olsa da törenin dışına çıkamazdı. Yılda üç kez toplanan kurultaylarda hem dini törenler yapılır hem de töre kuralları gözden geçirilerek devlet işleri karara bağlanırdı.
Çin kaynaklarının aktardığı bilgiler, Hun Türklerinde törenin sadece basit bir gelenek değil, devleti ayakta tutan dinamik bir anayasa olduğunu göstermektedir. Ağır ve hızlı uygulanan cezalar sayesinde Hun toplumunda asayiş sağlanmış, hırsızlık ve karmaşa minimuma indirilmiştir. Çin kronikleri her ne kadar Hunları zaman zaman "barbar" olarak nitelendirse de satır aralarında tasvir ettikleri bu gelişmiş hukuk sistemi, Hun Türklerinin köklü ve disiplinli bir devlet geleneğine sahip olduğunun en somut kanıtıdır.
Kaynaklar
Sima Qian (Sima Çien): Shiji (Tarihsel Kayıtlar) - Hunlar (Xiongnu) Bölümü.
Ban Gu (Ban Gu): Han Shu (Han Hanedanlığı Tarihi).
Prof. Dr. Bahaeddin Ögel: Türk Mitolojisi ve Türklerde Devlet Notları.
Prof. Dr. Ahmet Taşağıl: Kök Tengri'nin Çocukları: Ahmet Taşağıl ile Türk Tarihi Üzerine Söyleşiler ve Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları.
Cengiz Han