Anadolu coğrafyası, tarih boyunca büyük göç dalgalarına, kültürlerin harmanlanmasına ve etnik yapıların karşılıklı etkileşimine sahne olmuştur. Bu hareketliliğin en çarpıcı örneklerinden biri, aslen Türk kökenli olup zamanla coğrafi, sosyal ve siyasi nedenlerle Kürtleşen Türkmen aşiretleridir. Osmanlı tahrir defterlerinde ve tarihi belgelerde sıklıkla "Ekrad-ı Türkmen" (Türkmen Kürtleri) olarak adlandırılan bu topluluklar arasında, sosyolojik literatürde en çok tartışılan ve üzerinde en çok durulan gruplardan biri Türkan (Tirikan) Aşiretidir. İlk Türk sosyologlarından Ziya Gökalp’in de derinlemesine incelediği bu aşiret, kimlik dönüşümü ve kültürel asimilasyon çalışmalarının temel öznelerinden birini oluşturmaktadır.
Türkan veya bölgedeki telaffuzuyla Tirikan aşireti, tarihi kökenleri itibarıyla Oğuzların Türkmen boylarına dayanmaktadır. Aşiretin adı doğrudan "Türkler" anlamına gelen "Türkan" kelimesinden türemiştir. Bu topluluk, özellikle Osmanlı İmparatorluğu'nun doğu sınırlarını korumak, bölgeyi şenlendirmek veya göçebe nüfusu kontrol altına almak amacıyla yürüttüğü iskân politikaları neticesinde Diyarbakır, Karacadağ, Siverek ve çevresine yerleştirilmiştir.
Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler adlı eserinde Türkan aşiretini özel bir parantez açarak inceler. Gökalp'e göre, bu aşiret bölgeye ilk geldiklerinde tamamen Türkçe konuşan ve Türkmen kültürünü yaşayan bir topluluktur. Ancak zamanla çevrelerindeki yoğun Kürt nüfusuyla kurdukları akrabalık bağları, kız alıp-verme ilişkileri, hayvancılık faaliyetleri sırasındaki komşuluklar ve bölgedeki feodal (aşiret) yapının koruyucu şemsiyesi altına girme ihtiyacı nedeniyle dillerini kaybetmişlerdir. İnançsal ve sosyal bağlar, Türkçe konuşan bu Türkmen boyunun zamanla Kürtçe (Kurmanci) konuşmaya başlamasına ve kendisini kültürel olarak Kürt kimliği içinde tanımlamasına yol açmıştır. Gökalp bu durumu, sosyolojik anlamda "çevrenin baskın kültürünün, azınlıkta veya yalıtılmış kalan kültürü dönüştürmesi" olarak açıklar.
Türkan (Tirikan) Aşireti'nin tarihsel serüveni, kimlik kavramının statik değil, dinamik ve akışkan bir yapıya sahip olduğunu açıkça göstermektedir. Aslen bir Türkmen boyu olarak Anadolu'ya gelen bu topluluk, Diyarbakır ve çevresindeki sosyo-kültürel iklimin etkisiyle zamanla Kürtleşmiştir. Ziya Gökalp’in ve sonrasındaki tarihçilerin çalışmaları, bu tür dönüşümlerin zoraki bir asimilasyondan ziyade, coğrafi zorunluluklar ve sosyolojik entegrasyon süreçleriyle şekillendiğini ortaya koymaktadır. Günümüzde Türkan aşireti, Anadolu’nun etnik ve kültürel zenginliğinin, halkların nasıl iç içe geçtiğinin en somut tarihi vesikalarından biri olarak kabul edilmektedir.
Kaynaklar
Gökalp, Ziya, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, (Haz. Şevket Beysanoğlu), Toker Yayınları.
Halaçoğlu, Yusuf, Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1908), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Özdemir, Ali Rıza, Kayıp Türkler: Etnik Coğrafya Bakımından Kürtleşen Türkmen Aşiretleri, Kripto Yayınları.
Akkoyunlu Türk Budunu