Əziz dostlar artıq bir neçə məqalədir ki, biz islam tarixi ilə bağlı akademik araşdırmaları sizin diqqətinizə çatdırırıq. Bu dəfə həmin mövzunun davamı olaraq Qafqazdan İspaniyaya qədər olan yürüşlərin və işğalların tarixdə qalan izi ilə yolumuza davam edirik. Məqalələrə və şəxsən mənə yazılan iradlara nəzər salanda aydın oldu ki, oxucuların əksəriyyəti akademik araşdırmanın nə olduğunu tam olaraq bilmir. Ona görə qısa olaraq paylaşmaların əsas hədəfini bir daha açıqlamağa məcburam.

Məqalələrimiz konkret olaraq tarixdə mövcud olan tarixi faktlar əsasında yazılır və sırf tarixi xarakter daşıyır. Bütün tarixi məqalələri təqdim etdikdən sonra yekun olaraq bu qaynaqlara əsasən sizin çox sevdiyiniz teoloji və məntiqi tədqiqatı sizə təqdim edəcəm. Bütün araşdırmanı bir məqalədə toplamaq mümkün olmadığı üçün oxuyanlardan konkret tarixi faktlara olan etirazları yazmağı xahiş edirəm. Misal üçün ötən mövzuda mən Bizans, Sasani və Qüdslə bağlı tarixi mənbələri araşdıranda etirazçılar Kordova və İspaniyadan bəhs edirdilər. Aydın məsələdir ki, mən 100 illik tarixi akademik səviyyədə bir mövzuya daxil edə bilmərəm.

İslam tarixi ilə bağlı əvvəl yazdığım paylaşmalarda Bizans, Qüds və Sasani imperiyaları ilə olan döyüşlər barədə danışdıq. Məlum olan budur ki, VII əsrdə yaşayan və həmin hadisələri canlı görənlər yeni din barədə heç bir şey bilmirdilər. Onlar ərəbləri müsəlmanlar və ya yeni din gətirənlər kimi deyil, adi işğalçılar kimi təsvir ediblər. Hətta Qüdsü şəxsən ərəb sərkərdəsinə təhvil verən Sofroni belə islam dini barədə və yaxud xəlifə Ömər ibn Xəttab barədə heçnə bilmir.

Ərəblərin qafqaza olan yürüşləri VII əsrin tarixçiləri tərəfindən qeydə alınıb. Maraqlısı budur ki, onlarda yeni din barədə heçnə bilmirlər. Misal üçün Azərbaycana ərəblərin ilk yürüşləri təxminən 640-660-cı illəri əhatə edir. Bu barədə VII əsrin ikinci yarısında yazmış, dövrün canlı şahidi Moisey Kalankatuklunun şəhadəti (şahid durması) sənədini nümunə göstərmək olar. Xronikanın mətnində ərəblər yalnız etnik və ya bibliya terminləri ilə adlandırılır: «taziklər» (ərəblərin suriyalılar tərəfindən adlandırılması) və ya «ismayıllılar». "Müsəlman" termini müəllifə məlum deyil.

Bizə qədər gəlib çatan razılaşmaların detallarında, o cümlədən sərkərdə Hüzeyfə ibn əl-Yəmanın Azərbaycan mərzbanı ilə bağladığı real paktda dini məsələlər ümumiyyətlə müzakirə olunmur. Ərəbləri yerli əhalinin mənəvi vəziyyəti maraqlandırmırdı. Müqavilələr üç praqmatik şeyi təsdiqləyirdi: sərhədlərin təhlükəsizliyi, hərbi loyallıq və verginin ödənilməsi. Yerli əhali üçün bu, klassik imperiya ağasının dəyişməsi idi: vergilər Ktesifon əvəzinə sadəcə Mədinəyə getməyə başladı.

Moisey Kalankatuklunun xronikasının ən maraqlı süjetlərindən biri Qafqaz Albaniyasının hökmdarı, Cavanşirin Dəməşqə, xəlifə I Müaviyənin yanına etdiyi şəxsi səfərlərdir.
Əgər Müaviyə islam dövlətinin başçısı olsaydı, bu danışıqlar mütləq dinin dəyişdirilməsi barədə ultimatumla başlamalı idi. Lakin xronika tamamilə fərqli təmiz, amansız bir geosiyasəti təsvir edir:
Cavanşiri bərabərhüquqlu bir xristian kimi, şahənşah ehtiramı ilə qəbul edirlər. Albaniya üçün vergi yükünün azaldılması barədə uzun, yorucu sövdələşmələr gedir. Cavanşir vergini üçdə bir qədər azaltmağa nail olur.
Müaviyə özünü rəngarəng, çoxmədəniyyətli imperiyanı əlində saxlayan tamamilə dünyəvi, praqmatik bir monarx kimi aparır. Dini unifikasiya (eyniləşdirmə) onu maraqlandırmır. Qafqaz Albaniyası öz təsisatları ilə birlikdə tamamilə xristian ölkəsi olaraq qalır və sadəcə gümüş müqabilində öz muxtariyyətini satın alır.

Erməni tarixçisi və kilsə xadimi Sebeos Sasanilər İranının çökməsinin və ərəblərin Qafqaza ilk hücumlarının daha bir canlı şahididir (VII əsrin 650–660-cı illərində yazmışdır).
Sebeos Sasanilərin süqutunu və ərəblərin Azərbaycana (Atropatenaya) gəlişini ətraflı təsvir edir. O, onları «ismayıllılar» və ya «Həcərin övladları» adlandırır. O, onların inancını İbrahimin qanunlarına əsaslanan radikal bir köçəri monoteizmi kimi qeydə alır, lakin heç bir yeni kitab (Quran) tanımır və "müsəlman" terminindən istifadə etmir. Onun üçün bu, geosiyasi bir fəlakət və torpaqların praqmatik zəbtidir, teoloji bir missiya deyil.
Gəlirik 630-cu illərin Levantına. Bizansın əsas qalalarının devrildiyi ana nəzər salaq. Bu gün ilk müsəlmanlar adlandırılan kəslərdə dövrün ən böyük xristian ilahiyyatçıları nəyi görürdülər?
Qüdsün (İyerusəlim) patriarxı Sofroni şəhəri ərəb dəstələrinə şəxsən təhvil vermişdi (ənənəyə görə, xəlifə Ömərə). Özünün eynizamanlı "Milad moizələri" və "Sinodal məktubları"nda o, hücum edənlərin ən xırda təfərrüatlarına qədər təsvirini qoyub gedir.
Sofroni parlaq Bizans ziyalısı və sistemli ilahiyyatçısıdır. Əgər istilaçılar özləri ilə yeni bir müqəddəs kitab (Quran) gətirsəydilər və ya yeni bir dinin mükəmməl doktrinasını təbliğ etsəydilər, Sofroni dərhal bu küfrün bəndlərini təkzib edən nəhəng ilahiyyat traktatları yazardı (necə ki, Bizans əsrlər boyu arianlar və ya monofizitlərlə bunu etmişdi). Bunun əvəzinə Sofroni hücum edənləri monastırları qarət edən «ağılsız, Allahın nifrət etdiyi sarasinlər» kimi təsvir edir.
O, onlarda bütpərəstləri, barbarları və xristianların günahlarına görə cəza olaraq gəlmiş "şeytanın silahı"nı görür. Onun üçün bunlar yeni tipli hunlar və ya vandallardır, lakin əsla alternativ bir Kitabın daşıyıcıları deyillər.
Suriyalı keşiş Tomas Mühəmmədin adını qeyd edən ən birinci tarixçilərdən hesab olunur. O yazır: “634-cü ildə romalılar ilə Məhəmmədin tayaye (ərəb) döyüşçüləri arasında döyüş baş verdi”.
bu sənəd misilsizdir. O sübut edir ki, Məhəmmədin adı bir hərbi lider və köçərilərin başçısı kimi şahidlərə məlum idi. Lakin bununla belə, Tomas onları yalnız etnik suriya termini olan «tayaye» (köçəri ərəblər) ilə adlandırır və onlarda islam etiqadının və ya dini təsisatlarının heç bir əlamətini qətiyyən qeydə almır. Hətta onun yazılarından belə başa düşülür ki, Mühəmməd ad yox bir tituldur. Mühəmməd, Maxmad, Muxamad kimi adlar və ləqəbləri qeyd edən tarixçilərin heç biri Mühəmmədi peyğəmbər və ya yeni dinin banisi kimi görmür. Onların nəzərində ərəblər yeni din gətirən tayfa deyil, əraziləri işğal edən, talançı və mədəniyyətsiz bir dəstə kimi təqdim olunur.

Sinay yarımadasındakı Müqəddəs Yekaterina monastırının rahibi və ilahiyyatçısı Anastasi VII əsrin sonunda birbaşa yeni yaranmış ərəb dövlətinin daxilində yaşayırdı.
Anastasi ilk dəfə qeydə alır ki, ərəblər xristianlarla inanc barədə mübahisə etməyə başlayır və İsanın ilahiliyini inkar edirlər.
Lakin VII əsrin bitdiyi bir vaxtda belə, o, onları "sadə sarasinlər" adlandırır və hələ də onlarda kanonik bir mətnin və ya İslam adlı müstəqil bir dinin mövcudluğundan bəhs etmir.
Təxminən 75 il keçir. Şimali Afrikanı udan və bərbərləri tabe edən ərəb orduları Cəbəllütariqi keçərək İspaniyadakı Vestqot krallığını məhv edirlər. Kordova, Toledo və Sevilya süqut edir. Bu hadisələri 754-cü ilin Mozarab xronikası"nın şəhadəti adalanan daha bir tarixi sənəd təsvir edir.
Bu mətn fəthdən cəmi 40 il sonra Toledo və ya Kordovada yaşamış xristian ziyalısı tərəfindən yazılmışdır. Müəllif birbaşa Əməvi əmirlərinin hakimiyyəti altında yaşamış və Tariq ibn Ziyadın yürüşlərinin canlı şahidləri ilə ünsiyyətdə olmuşdur. Xronika vestqot dövlətinin çökməsini addım-addım, təfərrüatı ilə təsvir edir. Müəllif istilaçıları metodik olaraq «mavrlar», «sarasinlər» və ya «ərəblər» adlandırır.
Dövrün ən mühüm latın mənbəsi olan 754-cü il xronikasında Quran, İslam və ya Məhəmməd barədə tək bir qeyd belə yoxdur. İspaniyalı ziyalı gələn kəsləri ölkəni vergiyə bağlayan və yeni administrasiya quran amansız, praqmatik, lakin effektiv döyüşçülər və qəsbkar siyasətçilər kimi təsvir edir. İslamın teoloji dərinliyi, dinin təbliğatı və əhalinin bu dini qəbul etməsindən söhbət belə getmir.

Əgər biz bir-birindən minlərlə kilometr uzaqlıqda olan bu şahidləri (Qafqazdakı erməni və alban müəlliflərdən tutmuş Levantdakı suriyalı keşişlərə və Kordovadakı latın xronikaçılarına qədər) bir araya toplasaq, təəccüblü bir eynilik görərik.
VII əsrdə ərəb yürüşləri ilə qarşılaşan heç bir ziyalı "müsəlmanlarla" vuruşduğunu və ya danışıqlar apardığını qeydə almayıb. Onların hamısı birsəslə bu hadisələri ya Bizans və Sasanilərin tam iqtisadi və fiziki tükənməsindən istifadə edən köçəri xalqların etnik və hərbi ekspansiyası (yayılması) kimi yada, gəlmələrin əsas məqsədinin qəlbləri imana gətirmək deyil, vergi toplamaq olduğunu qeyd ediblər.
İslam öz müqəddəs mətni və şəriəti olan sərt, monolit, kanonik bir dövlət dini kimi Yaxın Şərqə və Qafqaza "hazır" şəkildə gəlməyib. O, imperiyanın özünün böyüməsi ilə paralel olaraq kristallaşıb və kodlaşdırılıb. Bağdaddakı ərəb elitasına əsrlər lazım oldu ki, VII əsrin praqmatik hərbi qəsbkarlıqlarını bu gün dərsliklərdə kütləvi şəkildə təqdim olunan gözəl bir dini mifə çevirsinlər.

Bu məqalədə biz tam olaraq VII əsrə aid olan bütün tarixi şəxsləri və qaynaqları sizə təqdim etdik. İslam adlanan həmin dinin VII əsrdə mövcud olmasına dair heç bir tutarlı tarixi fakt yoxdur. Növbəti mövzuda biz islam qaynaqlarında qeyd olunan tarixi hadisələri araşdırıb, onların VII əsrdə niyə qeydiyyata düşmədiyini aydınlaşdırmağa çalışacayıq.
Elman Yusifoglu
TEREF