Rus illüstratör ve dijital sanatçı Evgeny Kray, Avrasya'nın kadim göçebe kavimleri ve özellikle İskit askerî kültürü üzerine yaptığı rekonstrüksiyon (yeniden inşa) çalışmalarıyla tanınmaktadır. Sanatçının "Ön Asya'da İskitler" adlı eseri, mızrak gibi fırlatılan okları, at üstündeki akrobatik dönüşleri ve dönemin zırh teknolojisini gözler önüne seren estetik bir başyapıttır. Ancak eserin odak noktalarından biri olan ve Türklerin ordu-millet anlayışıyla çelişen "eğere asılı kesik baş" figürü, ressamın hayal gücünün bir ürünü değil, doğrudan dayandığı antik döneme ait yazılı kaynakların bir yansımasıdır.
Evgeny Kray, tarihsel çizimlerini yaparken iki temel sütuna dayanmaktadır: Arkeolojik buluntular ve antik döneme ait birincil yazılı belgeler. Eserde görülen kıyafet dokusu, ok kılıfı (gorytos) üzerindeki altın kabartmalar ve at takımları, Kul-Oba ve Pazırık kurganlarından çıkarılan arkeolojik gerçeklerle birebir örtüşmektedir. Tartışma yaratan "kesik baş" figürünü resmetme nedeni ise sanatçının, antik dünyanın en önemli tarihçisi kabul edilen Herodot'un İskit savaş geleneklerine dair anlatımlarına harfiyen sadık kalmak istemesidir.
Herodot, İskitlerin savaş meydanındaki uygulamalarını anlatırken kesik baş figürünün bir ganimet ve rütbe göstergesi olduğunu şu sözlerle açıkça belirtmektedir:
"Bir İskit savaşçısı, savaşta öldürdüğü ilk adamın kanından içer. Savaş meydanında öldürdüğü herkesin kafasını ise krala götürür. Çünkü ancak bir düşman başı getiren savaşçı, ele geçirilen ganimetten pay almaya hak kazanır. (...) Getirdikleri bu kafaların derisini yüzerler... ve bunları atlarının yularına, eğerlerine asarlar. Bir İskit savaşçısı, bu tür insan derisinden yapılmış süslerle ne kadar çok övünürse, o kadar büyük bir itibar kazanır."
Ressam, kendi sanat anlayışında Türk-İslam sentezindeki veya modern tarih tezlerindeki "ordu-millet ve savaş ahlakı" perspektifini değil; antik Grek literatüründeki "korkutucu, gizemli ve acımasız İskit" prototipini görselleştirmeyi tercih etmiştir. Dolayısıyla sanatçıya göre eğerdeki kesik baş, tarihsel bir hata değil, Herodot metinlerinin çizgisel bir ispatıdır.
Evgeny Kray, bu eserinde İskitlerin günlük yaşamını ve askerî teçhizatını arkeolojik olarak aslına uygun şekilde resmederken, savaş ritüelleri kısmında Herodot Tarihi'ni mutlak doğru kabul ederek hareket etmiştir. Türk kültüründeki ordu-millet disiplini ve savaş etiğiyle bağdaşmayan bu kesik baş tasviri, aslında antik yerleşik medeniyetlerin (Greklerin), göçebe toplumları "ötekileştirme" ve "barbar gösterme" çabasının sanata aktarılmış bir tezahürüdür. Ressam, tarihsel bir gerçeği Türk gözüyle değil, antik Batı kaynaklarının gözüyle tuvale yansıtarak dönemin kaynaklarındaki İskit imajını yeniden üretmiştir.
Kaynaklar
Herodot – Herodot Tarihi (Histories), 4. Kitap: Melpomene, 64. Bölüm.
Evgeny Kray Resmi Sanat Portfolyosu – Avrasya Göçebeleri ve İskit Savaşçıları Rekonstrüksiyon Serisi Bilgi Notları (VK Art / ArtStation).
Prof. Dr. İlhami Durmuş – İskitler (Sakalar), Türk Tarih Kurumu Yayınları (Antik kaynakların eleştirisi üzerine
Bahtiyar Aydın
Yeliz Kılıçaslan