Stalin’in Emri ve Gizemli Kazı
1941 yılının Haziran ayında, Sovyet lideri Josef Stalin’in emriyle tarihin en sıra dışı ve ürpertici arkeolojik kazılarından biri başlatıldı. Aralarında ünlü antropolog Mikhail Gerasimov'un da bulunduğu bir Sovyet heyeti, Özbekistan’ın Semerkant şehrindeki Gur-i Emir türbesine ulaştı. Amaç; Rus tarihinin seyrini değiştiren, Altınorda Devleti'ni yıkarak Rus prensliklerinin önünü açan büyük Türk hakanı Emir Timur’un kemiklerini incelemek, kafatasından yola çıkarak büstünü modellemek ve mezarın gerçekten ona ait olup olmadığını teyit etmekti. Kazıların her anını kaydetme görevi ise Özbek kameraman Malik Kayumov’a verilmişti.
Yaşlı Adamların Uyarısı ve Açılan Lahit
Çalışmalar 2 Haziran'da Timur’un oğlu Şahruh’un, ardından torunu Uluğ Bey’in mezarlarının açılmasıyla başladı. Sıra 19 Haziran'da Emir Timur’un kabrine geldiğinde, kazı ekibi açıklanamayan teknik aksaklıklar, havalandırma ve aydınlatma sorunlarıyla karşılaşmaya başladı. Takvimler 21 Haziran 1941’i gösterdiğinde, mermer kapak nihayet kaldırıldı. Verilen mola sırasında kameraman Malik Kayumov’un yanına gelen üç gizemli yaşlı adam, ellerindeki eski Arapça bir kitabı göstererek şu korkunç uyarıyı yaptı: "Kim Timur’un mezarını açarsa, ülkesine savaş dehşeti saçan bir istilacı musallat olur."
Yetkililer bu uyarıyı "hurafe" diyerek geçiştirdi. Aynı gün saat 15:30’da ağaç tabut açıldı ve sağ yanağı üzerine Kıble’ye dönük yatan Timur’un iskeletine ulaşıldı. Sağ uyluk kemiğindeki patoloji ve sağ bacağının sol bacağına göre kısa oluşu, tarihteki "Aksak Timur" (Timurlenk) lakabının en somut kanıtıydı. Ekip büyük bir başarıyla otele döndü; ancak kazının üzerinden henüz 24 saat bile geçmemişken, 22 Haziran 1941 sabahı radyolardan tüm dünyayı sarsan o haber yayıldı: Adolf Hitler, "Barbarossa Harekâtı"nı başlatmış ve Nazi orduları Sovyetler Birliği’ni işgale girişmişti. Kehanet saatler içinde gerçekleşmişti.
Mezara Dönüş ve Stalingrad Zaferi
Savaşın başlamasıyla Gur-i Emir'deki diğer kazı çalışmaları derhal iptal edildi ve kemikler inceleme için Moskova’ya götürüldü. Antropolog Gerasimov, Timur'un kafatasını inceleyerek bugün hepimizin bildiği o ünlü büstü hazırladı. Ancak cephede işler Sovyetler için çok kötü gidiyordu. Malik Kayumov’un mezardaki lanet uyarısını Sovyet generallerine ve ardından bizzat Stalin’e aktardığı rivayet edilir. Cephedeki ağır yenilgilerin ardından Stalin, Timur’un kemiklerinin derhal İslami usullere uygun olarak Semerkant’taki yerine defnedilmesini emretti. Kasım 1942'de Timur yeniden toprağa verildikten kısa bir süre sonra, II. Dünya Savaşı’nın ve insanlık tarihinin en kanlı dönüm noktası olan Stalingrad Muharebesi’ni Sovyetler Birliği kazandı ve Nazi Almanyası'nın çöküş süreci başladı.
Kaynaklar:
Malik Kayumov Belgeseli / Röportajları: Kazının tek canlı şahidi olan kameraman Malik Kayumov'un bizzat anlattığı hatıraları ve ses kayıtları.
Mikhail M. Gerasimov - "The Face Finder" (Yüz Bulucu): Sovyet antropolog Gerasimov'un antropolojik çalışmaları ve hatıratı.
Lev Gumilev Enstitüsü Arşivleri: Sovyetler Birliği dönemi arkeoloji ve antropoloji kazı raporları.
Cengiz Han