Türklerin tarih boyunca tek bir tipik fiziksel görünüme sahip olduğunu düşünmek, Avrasya coğrafyasının büyüklüğü ve bu coğrafyadaki göç hareketleri göz önüne alındığında eksik bir yaklaşım olur. Tarihî süreçte Türk boyları, Orta Asya’dan Doğu Avrupa’ya kadar uzanan geniş bir alanda yaşamış, farklı iklim koşullarına uyum sağlamış ve çevre kültürlerle etkileşime girmiştir. Bu durum, Türk toplulukları arasında çok zengin bir fiziksel ve antropolojik çeşitliliğin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Çin, Arap, Bizans, Rus ve Fars kaynaklarında yer alan tasvirler, Türk boylarının dış görünüşleri (saç, göz ve ten renkleri) hakkında günümüze çok kıymetli bilgiler ulaştırmaktadır.
Tarihî kaynakların aktardığı bilgilere göre, farklı Türk boylarının kendilerine has fiziksel özellikleri şu şekilde özetlenmektedir:
Kuman Türkleri (Kıpçaklar):
Doğu Avrupa ve Karadeniz’in kuzeyinde hâkimiyet kuran Kumanlar, tarihî kayıtlarda belirgin bir şekilde sarışın, mavi gözlü ve açık tenli olarak tasvir edilmiştir. Hatta Slav dillerindeki "Polovtsı" (soluk sarı, saman rengi) ve Almancadaki "Valwen" kelimeleri doğrudan onların bu sarışın ve açık tenli dış görünüşlerine atıfta bulunarak verilmiş isimlerdir.
Kırgız Türkleri:
Yenisey bölgesinde yaşayan eski Kırgızlar hakkında özellikle Çin kaynakları (örneğin Tang Hanedanlığı yıllıkları olan Tang Şu) oldukça detaylı bilgiler verir. Bu kaynaklarda Kırgızların genel olarak kızıl saçlı, uzun boylu, açık tenli ve yeşil ya da mavi gözlü oldukları açıkça belirtilmiştir. Siyah saç ise o dönem Kırgızları arasında nadir görülen veya uğursuz kabul edilen bir durum olarak kaydedilmiştir.
Hazar Türkleri:
Hazar Denizi ve Kafkasya çevresinde büyük bir imparatorluk kuran Hazarlar, coğrafi konumları gereği oldukça kozmopolit bir yapıya sahipti. İslam ve Bizans kaynaklarında Hazarların homojen bir yapıda olmadığı; kestane rengi, siyah veya sarı saçlı; mavi gözlü; açık ya da koyu tenli bireylerden oluştukları aktarılır. Örneğin İstahrî gibi coğrafyacılar, Hazarları esmer (Kara Hazarlar) ve beyaz tenli/yakışıklı (Ak Hazarlar) olarak iki farklı fiziksel grupta tasvir etmişlerdir.
Kimek Türkleri:
Kıpçakların da bir dönem parçası olduğu Kimek Federasyonu ise daha doğuda, Sibirya ve Kazakistan steplerinde bulunuyordu. Kaynaklar Kimekleri daha çok siyah saçlı ve kahverengi gözlü olarak tanımlayarak, onların diğer batı boylarına kıyasla klasik İç Asya (Mongoloid etkili veya koyu renk fenotipli) özelliklerini daha belirgin taşıdığına işaret eder.
Eski kaynakların ortaya koyduğu bu veriler, Türklerin tek bir ırksal kalıba sığdırılamayacağını net bir biçimde kanıtlamaktadır. Kuman ve Kırgızlardaki sarışın, renkli gözlü (Europoid/Kafkasoid) hatlar ile Kimeklerdeki koyu renkli özellikler ve Hazarlardaki karma yapı, Türk dünyasının genetik ve antropolojik açıdalı ne kadar heterojen bir yapıya sahip olduğunu gösterir. Sonuç olarak, Türk kavramının bir "ırk" tanımından ziyade; dil, kültür, siyasi birlik ve ortak bir yaşam tarzı etrafında şekillenen muazzam bir boylar konfederasyonu olduğu bu fiziksel tasvirlerle bir kez daha anlaşılmaktadır.
Kaynaklar
Grousset, René - Stepler İmparatorluğu: Attila, Cengiz Han, Timur (Türklerin kökeni ve boyların antropolojik yapısı üzerine genel değerlendirmeler).
Ahsen b. Esad (El-İstahrî) - Mesâlikü’l-Memâlik (Hazarların "Ak" ve "Kara" olarak iki fiziksel/sosyal sınıfa ayrılmasına dair tasvirler).
Tang Hanedanlığı Yıllıkları (Tang Shu / Jiu Tang Shu) - (Eski Kırgızların kızıl saçlı, mavi/yeşil gözlü tasvir edildiği temel Çin kaynağı).
Rasonyi, Laszlo - Tarihte Türklük (Kuman-Kıpçak adının anlamı, Slav ve Germen kaynaklarında "sarı/soluk" olarak nitelendirilmeleri üzerine analizler).
Gerdizi - Zeynü'l-Ahbâr (Kimekler ve Kırgızların coğrafyası, yaşam tarzları ve dış görünüşlerine dair Orta Çağ Farsça kaynak verileri).
Golden, Peter B. - Hazar Çalışmaları (Khazar Studies) ve Türk Halkları Tarihine Giriş (Hazarların, Kumanların ve Kimeklerin etnik ve fiziksel yapılarına dair modern akademik incelemeler).
Cengiz Han