Avrupa tarihinin en dinamik Türk kavimlerinden biri olan Kumanlar (Kıpçaklar), 11. yüzyıldan itibaren Doğu Avrupa ve Balkanlar siyasetine yön vermiş, Moğol istilasının ardından ise kitlesel olarak Macaristan Krallığı’na sığınmışlardır. Kral IV. Béla döneminde Macaristan topraklarına yerleşen Kumanlar, kendilerine tahsis edilen Büyük Kumanistan (Nagykunság) ve Küçük Kumanistan (Kiskunság) bölgelerinde yüzyıllarca kendi kültürlerini, askeri nizamlarını ve dillerini korumayı başarmışlardır. Ancak zamanla Hristiyanlaşma, yerleşik hayata geçiş, 16. ve 17. yüzyıllardaki Osmanlı-Avusturya savaşlarının yarattığı göç dalgaları ve Macar nüfusuyla evlilikler, Kuman dilinin erimesine yol açmıştır. 18. yüzyıla gelindiğinde Kuman Türkçesi artık yok olma sınırına dayanmış ve bu trajik sürecin sembol ismi, dili dünyada son konuşan kişi olarak tarihe geçen István Varró olmuştur.
István Varró, Kumanların Macaristan’daki ana merkezi konumundaki Karcag (Karacak) şehrinde doğup büyümüştür. 18. yüzyılın ortalarında, Kuman otonomisi ve hakları üzerinde araştırmalar yapan Macar makamları ile bilim insanları, bölgede eski Kuman dilini hâlâ hatırlayan ve konuşabilen birilerinin olup olmadığını araştırmaya başlamıştır. Bu arayışın neticesinde, Karcag sakinlerinden István Varró’nun atalarından kalma bu dili akıcı bir şekilde konuşabildiği, Kuman dualarını ve kelimelerini hafızasında sakladığı tespit edilmiştir.
Varró’nun tarih sahnesine çıkışı, dönemin bilimsel merakı sayesinde resmiyet kazanmıştır. 1744 yılında, Kuman vilayetlerini temsilen giden bir elçi heyetiyle birlikte Avusturya İmparatoriçesi Maria Theresa'nın ve dönemin ünlü tarihçisi ile saray danışmanı Ádám Kollár'ın huzuruna davet edilmiştir. Burada kendisinden antik Kuman dilinden bir örnek sunması istenmiştir. Varró, nesiller boyu sözlü olarak aktarılan ve Hristiyanlaşmış Kumanlar arasında bir gelenek haline gelen ünlü "Kuman Gök Duası"nı (Bizim Babamız / Pater Noster) Kuman Türkçesi ile eksiksiz bir şekilde okumuştur. Onun bu konuşması, Ádám Kollár tarafından kayıt altına alınmış ve dil bilimciler tarafından doğrulanmıştır.
István Varró'nun hafızasından yazıya geçirilen, Hristiyanlık etkileri taşımakla birlikte gramer ve kelime yapısı bakımından Kuman Türkçesinin son canlı nefesi olan o meşhur Gök Duası metni ve bugünkü Türkçe anlamı tam olarak şöyledir:
Kuman Gök Duası'nın özü şu şekildedir: "Atamız kim köktesiñ..." ile başlayan bu tarihi metin, günümüz Türkçesinde "Atamız sen göktesin..." şeklinde anlam bulmaktadır.
O dönemde Varró, Kuman kimliğinin ve dilinin yaşayan son kalesi olarak büyük bir bilimsel ilgi ve saygı görmüş olsa da, ne yazık ki etrafında bu dili konuşabileceği veya günlük hayatta paylaşabileceği başka hiç kimse kalmamıştır.
István Varró, 1770 yılında Karcag şehrinde hayata gözlerini yummuştur. Onun vefatı, sıradan bir ölümün ötesinde, Doğu Avrupa bozkırlarından Macar ovalarına uzanan koskoca bir dil atlasının ve bir Türk lehçesinin yaşayan son bağının kopması anlamına gelmekteydi. Varró'nun ölümüyle birlikte Kuman Türkçesi resmen "ölü bir dil" statüsüne geçmiştir. Günümüzde onun doğduğu ve öldüğü şehir olan Karcag'da, István Varró'nun anısını yaşatan anıtlar bulunmakta ve Macaristan'daki Kuman torunları (Kunlar), dillerini kaybetmiş olsalar da Varró'yu kültürel bağımsızlıklarının ve köklü geçmişlerinin en büyük sembolü olarak gururla anmaya devam etmektedirler.
Kaynaklar
Pálóczi Horváth, András (1989). Pechenegs, Cumans, Iasians: Steppe peoples in medieval Hungary. Corvina Kiadó. (Macaristan'daki Kuman yerleşimleri, dilin asimilasyon süreci ve István Varró dönemi üzerine temel eser).
Vásáry, István (2005). Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365. Cambridge University Press. (Kumanların dilsel ve kültürel dönüşüm süreçleri analizi).
Mándoky Kongur, István (2012). A magyarországi kunok nyelvi emlékei (Macaristan Kumanlarının Dil Yadigarları). Karcag. (İstvan Varró'nun 1744'te okuduğu duanın varyantlarının toplanarak rekonstrüksiyonunun yapıldığı en prestijli dilbilim çalışması).
Gyárfás, István (1870-1885). A jász-kunok története (Yassı-Kumanların Tarihi). Kecskemét. (1744 yılındaki dil kayıtlarını ve Varró'nun diplomatik heyetteki misyonunu içeren köklü Macar akademik kaynağı).
Rásonyi, László (1971). Tarihte Türklük. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. (Macaristan Kumanlarının dilsel sonu ve István Varró'nun Türk dünyasındaki yeri üzerine Türkçe kaynak).
Yeliz Kılıçaslan