İran Türkleri, tarihsel ve kültürel bakımdan ortak bir bütünlük arz eden Türk milletinin parçasıdır. Bununla birlikte, ağız (dilsel) özellikleri bakımından İran’daki Türk nüfus dört ana küme hâlinde ele alınabilir:
1-Türkler (Merkezî Oğuz Türkçesi Konuşanlar): Bu grup, İran’da nüfus oranı bakımından en büyük topluluktur. Farslar dâhil diğer etnik gruplardan farklı olarak, yalnızca belirli bir bölgeye değil, İran’ın her bölgesinde yaşamaktadırlar. Türkeli olarak tanımladığımız bu bölge, stratejik bakımdan ise kuzeybatıda Türkiye’ye, kuzeydoğuda Türkistan ve Afganistan Türklüğüne, güneybatıda ise Basra Körfezi’ne uzanan bir konumda yer almakta ve Türk dünyasının geleceği açısından önemli bir jeopolitik alan oluşturmaktadır. Kimi görüşlere göre bu grup İran nüfusunun üçte birinden (1/3’i) biraz fazlasını, bazı yaklaşımlara göre ise en az %60’ını oluşturmaktadır. Güncel İran nüfusu esas alındığında bu oran yaklaşık 55 milyona karşılık gelmektedir. Bu küme içerisinde çeşitli yörük toplulukları da yer alır. Bunlar arasında Türk Kaşkayı Eli, Şahseven Eli, Şahseven Bağdadi Eli, Buçakçı Eli vb. gibi gruplar sayılabilir. Bu geniş nüfusun yaklaşık 10 milyonu, Azerbaycan bölgesinde (Batı Azerbaycan, Doğu Azerbaycan ve Erdebil illeri) yaşamaktadır. Nasıl ki “Türkiye Türkleri”ni yalnızca “Erzurum Türkleri” olarak adlandırmak doğru değilse, aynı mantıkla “İran Türkleri”ni yalnızca “Azerbaycan Türkleri” olarak nitelemek de isabetli değildir.
2-Türkmen-ili Türkleri (Doğu Oğuz Türkleri): Türkmen-ili Türkleri, ağırlıklı olarak Hazar Denizi’nin güneydoğu kıyıları ile kuzey Horasan bölgesinde yaşamaktadır. Nüfusları yaklaşık 3 milyon civarındadır ve bu sayı, İran toplam nüfusunun yaklaşık %3,3’üne karşılık gelmektedir.
3-Halaç-ili Türkleri (Halaçistan Türkleri): Halaç-ili Türkleri, Tahran ilinin güneyinde, uçları Kum, Erak, Save ve Tefreş şehirlerine uzanan Halaçistan bölgesinde yaşamaktadır. Nüfuslarının yaklaşık 200.000 kişi olduğu kabul edilmektedir; bu da İran nüfusunun yaklaşık %0,3’ü demektir. Halaçistan Türkçesi, Türkoloji dünyasında özel bir yere sahiptir. Bu dil, Eski Türkçe’nin (Orhun Türkçesi dâhil) birçok arkaik unsurunu koruması bakımından, dünya çapında Türkologların ilgi odağıdır.
4-Kazak-ili Türkleri: Kazak-ili Türkleri, 1917 Ekim Devrimi’nden sonra Hazar Denizi’nin güneyindeki Gürgan bölgesine göç ederek yerleşmişlerdir. Günümüzde nüfuslarının yaklaşık 10.000 kişi olduğu tahmin edilmektedir. Bu sayı, İran toplam nüfusunun yaklaşık %0,01’ine karşılık gelir.
Harita ile İlgili Açıklama
Haritada, İran’da ilçeler bazında nüfus çoğunluğunu oluşturan Türk yerleşimleri kırmızı renkle gösterilmiştir. Bununla birlikte Türkler, bu alanların dışında da İran’ın her bölgesinde ve köşesinde farklı oranlarda yaşamaktadır.
Babək Cavanşir.