Göbeklitepe’de bulunan 43 numaralı dikilitaş, arkeolojinin en tartışmalı sembollerinden bazılarını taşıyor: akbaba benzeri bir kuş, akrep, yılanlar ve başsız bir insan figürü.Peki bunlar yalnızca hayvan tasvirleri mi, yoksa 12 bin yıl önceki gökyüzünün bir kaydı mı.? Edinburgh Üniversitesi’nden Martin Sweatman ve Dimitrios Tsikritsis, 2017’de yayımladıkları çalışmada oldukça sıra dışı bir yorum ortaya koydu. Araştırmacılar hayvan figürlerinin yıldız kümelerini veya takımyıldızları temsil edebileceğini öne sürdü. Bu eşleştirmeden hareketle gökyüzünü geriye doğru hesapladıklarında yaklaşık MÖ 10.950 ±250 tarihine ulaştılar.Bu tarih özellikle dikkat çekiciydi. Çünkü yaklaşık aynı dönem,Dünya’nın ikliminin dramatik biçimde değiştiği Genç Dryas (Younger Dryas) döneminin başlangıcına yakındı.Sweatman,dikilitaşın büyük bir kozmik olaya ilişkin kültürel bir hafızayı koruyor olabileceğini ileri sürdü.Ancak burada çok önemli bir ayrım var:Bu yorum kanıtlanmış bir arkeolojik gerçek değil,tartışmalı bir hipotez.Göbeklitepe üzerinde çalışan arkeologlar bu yoruma ciddi itirazlar getirdi. En önemli sorunlardan biri tarihleme:önerilen yaklaşık MÖ 10.950 tarihi, 43 numaralı dikilitaşın bulunduğu D Yapısı için elde edilen radyokarbon tarihlerinden yüzlerce yıl daha eski görünüyor.Bir başka problem ise sembollerin nasıl yorumlandığı.Örneğin aynı kuş figürü farklı araştırmacılar tarafından farklı takımyıldızlarla eşleştirildi. Eğer hayvanın temsil ettiği yıldız grubu değiştirilirse, oluşturulan gökyüzü haritası ve dolayısıyla hesaplanan tarih de değişiyor.Üstelik Göbeklitepe’de onlarca bezemeli T biçimli dikilitaş bulunuyor. Arkeologlara göre tek bir dikilitaşın sembollerini modern takımyıldızlarla eşleştirerek bütün bir astronomik sistem çıkarmak metodolojik olarak oldukça riskli.Daha da önemlisi, Genç Dryas’ın bir kuyruklu yıldız veya asteroid çarpmasıyla başladığı da kanıtlanmış değil. “Younger Dryas Impact Hypothesis” bilim dünyasında hâlâ ciddi biçimde tartışılıyor.Bu nedenle bugün söyleyebileceğimiz en doğru şey şu:43 numaralı dikilitaş gerçek.Üzerindeki olağanüstü semboller gerçek.Astronomik yorum bilimsel literatürde yayımlanmış durumda.Ama taşın bir yıldız haritası olduğu veya bir kuyruklu yıldız felaketini kaydettiği henüz kanıtlanmış değil.Belki 12 bin yıl önce yaşayan insanlar gökyüzünde gördükleri olağanüstü bir olayı taşa kazıdılar.Belki de biz, onların hayvan sembollerine kendi modern takımyıldızlarımızı yerleştiriyoruz.Göbeklitepe’nin 43 numaralı dikilitaşı hâlâ kesin bir cevap vermiyor...
Kaynaklar:Sweaman&Tsikritsis,Mediterranea..Archaeology and..Archaeometry (2017)Sweatman, Time and Mind(2024)German..Archaeological Institute..Göbekli Tepe,araştırmaları.Earth-Science Reviews.(2023),Younger Dryas Impact,Hypothesis..değerlendirmesi..
Nihat Köklü