Müasir təhsil getdikcə daha çox əlçatanlıq barədə zərif bəyanatlarla həll edilə bilməyən bir ziddiyyətlə qarşılaşır. Uşaqlar formal olaraq vahid dövlət tədris planına əməl edə, məktəb dərsliklərini ala və eyni imtahanları verə bilərlər, amma əslində onların başlanğıc imkanları əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Bir uşaq məktəbdən sonra evə qayıdır, valideynlər bir neçə repetitorla dərs ala, əlavə materiallar ala və təhsil üçün sakit bir məkan yarada bilərlər. Digəri isə əsasən sinifdə öyrəndiklərinə etibar etmək məcburiyyətində qalır, çünki ailə büdcəsi əlavə repetitorluğa imkan vermir. Hər iki uşaq formal olaraq eyni təhsil sisteminin bir hissəsidir, lakin gələcəyə hazırlaşdıqları şərtlər artıq bərabər deyil.

Bu məsələni təhsilin ənənəvi olaraq ailələr tərəfindən sosial irəliləyişin əsas vasitələrindən biri kimi qəbul edildiyi Azərbaycanla bağlı nəzərdən keçirmək xüsusilə vacibdir. Bir çox valideyn üçün nüfuzlu bir universitetin diplomu daha sabit bir iş, layiqli gəlir və övladlarına daha yaxşı bir gələcək təmin etmək imkanı deməkdir. Ona görə də, təhsil xərcləri, hətta məhdud resursları olan ailələr üçün belə, tez-tez prioritetə ​​çevrilir. Valideynlər uşaqlarının universitetə ​​​​getmək imkanına malik olmasını təmin etmək üçün alış-verişdən imtina edir, gündəlik xərcləri azaldır və əlavə maliyyə yükü götürürlər. Uşaqlarının təhsilini dəstəkləmək istəyi əlbəttə, hörmətə layiqdir. Lakin fundamental bir sual yaranır: niyə universitetə ​​qəbul imtahanlarına hərtərəfli hazırlıq çox vaxt təhsilin təbii nəticəsi kimi deyil, ailələrin öz ciblərindən almalı olduğu ayrı bir xidmət kimi qəbul edilir?

Repetitorluq avtomatik olaraq zəif bir məktəbin əlaməti hesab edilməməlidir. Dərsdənkənar fəaliyyətlər uşağa boşluqları doldurmağa, qabiliyyətlərini inkişaf etdirməyə, bir fənni dərindən öyrənməyə və ya akademik yarışlara hazırlaşmağa kömək edə bilər. Problem repetitorluq əlavə bir seçim olmaqdan rəqabət qabiliyyəti üçün praktik olaraq məcburi bir tələbə çevrildikdə ortaya çıxır. Valideynlər qəbul imtahanlarından uğurla keçmək üçün təkcə məktəb dərslərinin kifayət etmədiyinə əmindirlərsə, təhsil sisteminə inam qaçılmaz olaraq sarsılır. Bu halda, məktəb şagirdlərin məcburi tədris planını tamamladığı və təhsil müəssisəsindən kənarda real imtahan üçün lazım olan bacarıqları əldə etdiyi bir yerə çevrilmək riski daşıyır. Ailələr əsasən iki təhsil proqramı üçün pul ödəməli olurlar: əvvəlcə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən proqram, sonra isə əlavə təhsilə. Bu olmadan bir çox valideyn uşaqlarını rəqabətli imtahanlarla təkbaşına üzləşməkdən qorxurlar.

Bu vəziyyətdə bir neçə uşağı olan ailələr, aşağı gəlirli valideynlər və tək işləyən insanın bütün ailəni təmin etdiyi ailələr xüsusilə həssasdırlar. Bir neçə fənn üzrə fərdi repetitorluq əhəmiyyətli aylıq xərclər tələb edirsə, ailələrin resursları arasındakı boşluq yalnız nəzərə çarpan deyil, həm də sistemli hala gəlir. Varlı valideynlər müəllimlərini seçə, nəticələri qənaətbəxş olmadıqda onları dəyişdirə və təcrübə imtahanları və təhsil kursları üçün pul ödəyə bilərlər. Məhdud büdcəli ailələr hansı fənnin daha vacib olduğunu, neçə dərs ala biləcəklərini və hansı digər ehtiyaclardan imtina etməli olduqlarını müəyyən etmək məcburiyyətində qalırlar. Nəticədə, təhsil rəqabəti yalnız uşağın qabiliyyətlərindən, çalışqanlığından və motivasiyasından deyil, həm də ailənin verdiyi maliyyə qərarlarından asılı olmağa başlayır. Uşaq doğulduğu iqtisadi şəraiti seçmir, lakin bu vəziyyətin nəticələri onları həyatı boyu izləyə bilər.

Paytaxt və regionlar arasındakı fərq maliyyə bərabərsizliyinə başqa bir ölçü qatır – coğrafi ölçü. Bakıda ailələr adətən təhsil mərkəzləri, müəllimlər və ixtisaslaşmış kurslar arasında daha geniş seçimə malikdirlər. Bu o demək deyil ki, paytaxtdakı hər bir şagird avtomatik olaraq yüksək keyfiyyətli təhsil alır, hər bir regional məktəb isə daha pis nəticə göstərir. Lakin əlavə resursların mövcudluğu fərqlidir. Kiçik şəhərlərdə müəyyən fənlər üzrə müəllim seçimi məhdud ola bilər və dərslər üçün regional mərkəzə getmək vaxt və pul tələb edir. Əgər uşağın riyaziyyat, fizika, xarici dillər və ya digər fənlər üzrə məsləhətləşmələrə ehtiyacı varsa, valideynlər yalnız maliyyə deyil, həm də logistika problemlərini həll etməlidirlər. Onlayn dərslər bu problemi qismən aradan qaldırır, lakin sabit internet bağlantısı, uyğun cihaz və müstəqil təhsil üçün şərait tələb edir. Buna görə də, rəqəmsal təhsil texnologiyaya bərabər çıxış olmadan coğrafi fərqi azalda bilər.

Elm sahəsində isə eyni problemi yeni formada təkrarlamaq riski var. Azərbaycan təhsil sisteminin miqyası bu vəzifənin vacibliyini göstərir. Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-2026-cı tədris ilində ölkədə 1,6 milyondan çox şagirdin təhsil aldığı 3946 ümumi təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərirdi. Sistemdə 130 mindən çox müəllim çalışırdı. Şəhər təhsil şöbəsinin məlumatına görə, Bakıda onun tabeliyindəki 371 ümumi təhsil müəssisəsində 530 min 988 şagird təhsil alırdı. Bu rəqəmlər artıq mövcud olan və bərabərsizliyi azaltmaq üçün istifadə edilə bilən geniş infrastrukturu göstərir. Lakin təkcə məktəblərin və müəllimlərin sayı əsas suala cavab vermir: neçə şagird tədris planını həqiqətən mənimsəyir, bilik boşluqları nə qədər tez müəyyən edilir və uşaqlar irəliləyişləri əhəmiyyətli hala gəlməzdən əvvəl lazımi dəstəyi alırlarmı? Rəsmi statistika sistemin əhatə dairəsini təsvir edir, lakin imkan bərabərliyinin qiymətləndirilməsi həmçinin təlim nəticələri, dərsdənkənar fəaliyyətlərin mövcudluğu və şəhər və kənd məktəbləri arasındakı fərqlər barədə müqayisəli məlumatlar tələb edir.

Azərbaycanda ödənişli dərsdənkənar təhsil probleminin yeni olmaması vacibdir. Dünya Bankının ölkədə yoxsulluq və dövlət xərcləri üzrə apardığı araşdırmada 2008-ci ilə aid ev təsərrüfatları sorğusu məlumatları təhlil edilib. Müəlliflər qeyd ediblər ki, özəl repetitorlar universitetlərə qəbul imtahanlarına hazırlıqda mühüm rol oynayır və bu cür xərclər varlı və aşağı gəlirli ailələr arasında bərabərsizliyi daha da artıra bilər. Tədqiqatın hesablamalarına görə, orta repetitorluq xərcləri ən aşağı üç gəlir qrupundakı ev təsərrüfatlarından adambaşına düşən gəlirlərinin təxminən 30-50 faizini xərcləmələrini tələb edə bilər. Bu qiymətləndirmələr tarixi bir dövrə aiddir və mövcud qiymətlərin və ya ailələrin mövcud vəziyyətinin təsviri kimi qəbul edilməməlidir. Lakin müəyyən edilmiş mexanizm fundamental olaraq vacibdir: dərsdənkənar fəaliyyətlər qəbul üçün ilkin şərtə çevrildikdə, valideynlərin maliyyə resursları uşaqlarının təhsil nəticələrinə təsir göstərə bilər. Ona görə də müasir həllər repetitorluq bazarının ya öz boşluqlarını dolduracağı, ya da növbəti islahatdan sonra yox olacağı fərziyyələrinə deyil, müvafiq tədqiqatlara əsaslanmalıdır.

Eyni dərəcədə ciddi bir məsələ tələbələrin özlərinə düşən iş yükü ilə bağlıdır. Bir neçə dərsdən sonra uşaq repetitor yanına gedib evə qayıdıb axşamı tapşırıqlar üzərində işlədikdə, təhsil nəticə uğrunda daimi bir yarışa çevrilə bilər. Şagirdlər istirahət, fiziki fəaliyyət, ailə vaxtı və müstəqil maraqlar üçün vaxt tapmırlar. Üstəlik, daha çox dərs həmişə daha dərin öyrənmə demək deyil: yorğunluq diqqəti zəiflədir və standart tapşırıqların mexaniki şəkildə həll edilməsi maraq və müstəqil düşüncəni boğur. Xüsusilə təhlükəli bir vəziyyət valideynlərin əlavə dərslər üçün pul ödədiyi, lakin onların əsl effektivliyini qiymətləndirə bilmədiyi və uşağın ailənin xərclərini əsaslandırmaq üçün uğur nümayiş etdirməyə məcbur olduğu vəziyyətdir. Buna görə də, məktəbin vəzifəsi repetitorlarla saat sayında rəqabət aparmaq deyil, tədris planının sistemli mənimsənilməsini, vaxtında rəy bildirilməsini və ağlabatan iş yükünü təmin etməkdir. Valideynlər sonsuz imtahan hazırlığının meneceri olmaq deyil, uşağının inkişafına dəstək ola bilməlidirlər.

Mövcud problemin həlli repetitorluğu qadağan etmək və ya özəl təhsilin dəyərini aşağı salmaqda deyil. Valideynlərin əlavə dərslər seçmək hüququ, müəllimlərin isə qanun çərçivəsində peşəkar xidmətlər təklif etmək hüququ var. Lakin dövlət sistemi məktəb təhsilinin əsas səviyyəsini təmin etməlidir ki, burada ödənişli dərslər bilikləri dərinləşdirmək üçün bir fürsət olaraq qalır - keyfiyyətsiz məcburi alış-veriş deyil. Buna nail olmaq üçün əsas fənlər üzrə pulsuz məsləhətləşmələri genişləndirmək, buraxılış və qəbul imtahanları üçün məktəbə hazırlıq qrupları təşkil etmək, şagirdlərə yüksək keyfiyyətli rəqəmsal materiallara çıxış təmin etmək və hansı mövzuların ən böyük çətinliklər yaratdığını müntəzəm olaraq qiymətləndirmək lazımdır. Xüsusilə ixtisaslı müəllimləri cəlb etmək obyektiv olaraq daha çətin olan məktəblərə, eləcə də aztəminatlı ailələrdən olan uşaqlara diqqət yetirilməlidir. Eyni zamanda, dəstək şəffaf şəkildə, təhsil ehtiyaclarına əsaslanaraq və valideynlərin şəxsi əlaqələrindən və ya qərar qəbul edənlərin diqqətini cəlb etmək qabiliyyətindən asılı olmayaraq təmin edilməlidir.

Məsələnin başqa bir tərəfi də var - müəllimin peşəkar statusu. Dərs hazırlığı, peşəkar inkişaf və şagirdlərlə fərdi iş üçün şərait yaratmadan müəllimdən yüksək keyfiyyətli tədris gözləmək mümkün deyil. Yalnız formal göstəriciləri, hesabatların sayını və ya birdəfəlik qiymətləndirmələrin nəticələrini deyil, həm də uşaqların materialı nə dərəcədə başa düşdüklərini, bilikləri tətbiq edə bildiklərini və tədricən müstəqil olduqlarını qiymətləndirmək vacibdir.

Məktəb müəllimlərinin öz vəzifələrindən sui-istifadə edərək ödənişli repetitorluqlarını şagirdlərinə zorla tətbiq etdikləri hallar tez-tez olur. Bu cür hallar sübut olmadan geniş yayılmış elan edilə bilməz, lakin maraqların toqquşması risklərinin qarşısı aydın qaydalar və əlçatan şikayət mexanizmləri ilə alınmalıdır. Dövlət təhsilinin keyfiyyəti ailənin məktəbdən kənarda təhsili nə dərəcədə uğurla təşkil etməsi ilə deyil, təlim nəticələri və peşəkar məsuliyyətlə müəyyən edilməlidir.

Nəticə etibarilə, təhsil imkanlarının bərabərliyi bütün uşaqların eyni qiymətlər alması və ya eyni nəticələr əldə etməsi demək deyil. Şagirdlərin fərqli qabiliyyətləri, maraqları, öyrənmə sürətləri və həyat şəraiti var. Ədalət başqa yerdədir: öyrənməyə qadir olan və səy göstərməyə hazır olan uşaq sadəcə valideynlərinin bir neçə repetitor tuta bilməməsi səbəbindən layiqli gələcək şansını itirməməlidir. Ona görə də təhsil siyasətinin uğuru yalnız təmir edilmiş məktəblərin sayı, tətbiq edilən rəqəmsal platformalar və ya həyata keçirilən islahatların sayı ilə deyil, həm də təhsil nəticələrinin ailə gəlirlərindən və yaşayış yerindən nə dərəcədə az asılı olması ilə qiymətləndirilməlidir. Dövlət statistikası, o cümlədən Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin statistikası bizə təhsil infrastrukturunu və qeydiyyatı izləməyə imkan verir; növbəti addım faktiki nəticələri və sosial qruplar arasındakı fərqləri ardıcıl olaraq ölçməkdir.

Azərbaycanın geniş məktəb şəbəkəsi, geniş müəllim icması və təhsil islahatları sahəsində təcrübəsi var. Bu, təhsilin keyfiyyətinin daha da yaxşılaşdırılması üçün zəmin yaradır, lakin təkcə infrastruktur bərabər başlanğıc imkanlarını təmin etmir. Uğurun əsas meyarı ailələrin repetitor olmadan əlverişsiz vəziyyətdə qalacağından qorxmaq əvəzinə, könüllü olaraq repetitor üçün pul ödəyə biləcəyi bir vəziyyətdir. Əgər məktəb tədris planı həqiqətən möhkəm bilik təmin edərsə, zəif cəhətlər erkən aşkar edilərsə və həm Bakıda, həm də bölgələrdə pulsuz yardım mövcud olarsa, məcburi əlavə xərclərə ehtiyac təbii olaraq azalacaq. Bu halda təhsil artıq ailə büdcələri arasında rəqabət deyil, istedadın, zəhmətin və bilik istəyinin parlamaq üçün real fürsətə malik olduğu bir məkan olacaq. O zaman "uşaq ailə gəlirindən asılı olmayaraq hərtərəfli təhsil ala bilərmi?" sualı ritorik olmaqdan çıxacaq və dövlət siyasətinin ölçülə bilən nəticəsinə çevriləcək.

Müəllif: Aqil Qəhrəmanov
ayna.az