Yel Universitetinin tədqiqatçıları Assuriya imperiyasının rəsmi qeydlərində adı çəkilməyən üç hökmdarın izinə düşüblər. Qədim gil lövhələr və yazılar göstərir ki, qısa müddət hakimiyyətdə olmuş bu krallar tarixdən məqsədli şəkildə silinmiş ola bilər. Yeni tapıntılar imperiyanın qəbul edilmiş xronologiyasını dəyişə bilər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Yel Universitetinin tədqiqatçıları təxminən 2 500 il əvvəl süqut etmiş Assuriya imperiyasının tarixində indiyədək naməlum qalmış üç hökmdarın izinə düşüblər. Qədim gil lövhələr, yazılar və daş abidələr üzərində aparılan araşdırmalar bu kralların qısa müddət hakimiyyətdə qaldığını, lakin adlarının rəsmi kral siyahılarından çıxarıldığını üzə çıxarıb. Əldə olunan nəticələr bir əsrdən artıqdır qəbul edilən Assuriya xronologiyasına yenidən baxılmasını zəruri edə bilər.

Eramızdan əvvəl 900–600-cü illər arasında Yaxın Şərqin böyük hissəsinə hökmranlıq edən Assuriya imperiyasının ərazisi indiki İraq, Suriya, Türkiyə, İran və Misir torpaqlarına qədər uzanırdı. Lakin imperiyanın siyasi tarixini əks etdirən rəsmi qeydlərin taxt uğrunda mübarizələri və uğursuz hökmdarları tam şəkildə əks etdirmədiyi məlum olur.


Rəsmi qeydlərdən silinən üç kral kim idi?

Araşdırmada müəyyən edilən ilk hökmdar eramızdan əvvəl 763-cü ildə baş vermiş Günəş tutulmasından sonra hakimiyyəti ələ keçirən Tiqlat-Pileser olub. Həmin dövrdə mühüm əlamət kimi qəbul edilən tutulmadan sonra baş verən siyasi qarışıqlıq zamanı o, qardaşı oğlu, kral Aşur-danı devirərək Aşur şəhərində qısa müddətə taxta çıxıb. Lakin sonradan hakimiyyətdən uzaqlaşdırılıb və rəsmi kral siyahısında onun adına yer verilməyib.

Qeydlərdən çıxarılan ikinci hökmdar Şalmaneser olub. O, bir ildən bir qədər artıq müddətdə hakimiyyətdə qalıb. Üçüncü hökmdar Aşur-uballit isə Adad-nirari tərəfindən devrilməzdən əvvəl çox qısa müddət hökmranlıq edib.

Tədqiqatçıların fikrincə, bu üç hökmdarın ortaq cəhəti hakimiyyətlərinin uzunmüddətli olmaması və rəsmi tarixi anlatıdan kənarda saxlanılmalarıdır.

Assuriya tarixinin xronologiyası dəyişə bilər

“Journal of Cuneiform Studies” jurnalında dərc olunan araşdırmaya rəhbərlik edən Yel Universitetinin professoru Ekhart Fram tarixçilərin uzun illər ərzində Assuriya kral siyahılarını kifayət qədər tənqidi yanaşma olmadan qəbul etdiklərinə diqqət çəkir.

Framın fikrincə, bu siyahılar imperiyanın bütün hökmdarlarını obyektiv şəkildə qeydə almaq əvəzinə, hərbi uğursuzluğa düçar olan və ya çevriliş nəticəsində hakimiyyətdən kənarlaşdırılan şəxsləri siyahıdan çıxarmaq məqsədilə tərtib edilmiş ola bilər.

Bu baxımdan, həmin sənədlər yalnız tarixi mənbələr deyil, həm də siyasi legitimlik yaratmaq vasitəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Yeni tapıntılar təxminən bir əsr əvvəl Veydner və Olmsted tərəfindən formalaşdırılmış Assuriya krallarının nömrələnməsi sistemini də müzakirəyə açıb. Tədqiqatçılar unudulmuş üç hökmdarın xronologiyaya daxil edilməsinin imperiyanın siyasi tarixinin yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb etdiyini bildirirlər.