İmam Qəzaliyə görə, insanın həqiqəti qavramasına yalnız hisslər və ağıl imkan vermir. Xüsusilə yuxu zamanı, hisslər artıq təsirsiz hala gəldikdə, qəlbdə başqa bir aləmə açılan bir pəncərə açılır və insanın fərqli həqiqətlərə çatmasına imkan verir. Qəzali bunu belə izah edir:
“Hisslərin yolu yuxu aləmində bağlı olduğu halda, qəlbin içində bir pəncərə açılır və insan mələk aləmini və Lövhü Məhfuzu (Lövhi-Məhfuz) müşahidə edir. Hətta gələcək hadisələrdən xəbərdar ola və onların necə baş verəcəyini anlaya bilərlər.”
Qəzaliyə görə, yuxularda görülən şeylər bəzən çox aydın və birbaşa baş verir. İnsan gördüklərini heç bir təfsirə ehtiyac duymadan olduğu kimi yaşaya bilər. Lakin bəzi yuxular birbaşa deyil, simvollar və görüntülər vasitəsilə görülür. Bu halda, yuxunun mənasını anlamaq üçün, təfsir lazımdır. Əksər insanlar oyaq vəziyyətdəki şüurlarının yuxu vəziyyətindən daha güclü olduğuna inanırlar. Lakin Qəzaliyə görə, bu, həmişə belə olmur. Oyaq ikən insanın hissləri xarici aləmə yönəlir və zehni maddi aləmlə məşğul olur. Buna görə də, onların görünməyən həqiqətləri birbaşa qavraması mümkün deyil. Lakin yuxu vəziyyətində hisslərin müdaxiləsi azalır və ürək həqiqətləri qavraya bilir.
Qəzali ürəklə Lövhü-Məhfuz (Lövhü-Məhfuz) arasındakı əlaqəni güzgüyə bənzədir. Bir-birinə baxan iki güzgüdəki təsvirlər bir-birində əks oluna bildiyi kimi, ürək də Lövhü-Məhfuza yönəldildikdə, oradakı həqiqətlərdən öz payını tutduğu qədər ala bilər. Lakin bunun baş verməsi üçün ürək dünyəvi qayğılardan təmizlənməli və arınmalıdır. Qəlb hisslərin və eqonun yaratdığı sıx pərdələrdən uzaqlaşdıqca, Lövhü-Məhfuzla əlaqəsi güclənir. Beləliklə, yuxular sadəcə zehnin yaratdığı təsvirlər olmaqdan çıxa və həqiqətə açılan pəncərəyə çevrilə bilər.
Qəzalinin diqqət çəkən ifadələrindən biri budur:
"Yuxu və ölüm qardaşdır."
Qəzali bu bənzətmə ilə yuxu zamanı insanın hisslər aləmindən müəyyən dərəcədə necə uzaqlaşdığını və ölümlə baş verəcək bəzi vəziyyətlərin yuxu zamanı qismən necə yaşana biləcəyini təsvir edir. Bu anlayışa görə, təmiz və arınlanmış qəlbə malik insan yuxular vasitəsilə normalda yalnız ölümdən sonra əldə edilə bilən müəyyən məlumatlar haqqında işarələr ala bilər. Bu məlumatlar bəzən açıq şəkildə, bəzən isə simvollar və təsvirlər vasitəsilə ortaya çıxır. Buna görə də, Qəzalinin düşüncəsində yuxular insanın görünən dünyanın kənarındakı həqiqətlərlə əlaqə qura biləcəyi xüsusi bir qavrayış vəziyyətidir. Bu düşüncənin mərkəzində Qorunan Lövh (Levh-i Məhfuz) anlayışı dayanır. Quranda deyilir:
"Göylərdə və yerdə açıq-aydın bir kitabdan başqa heç bir şey gizli deyil." (Ən-Nəml, 27/75)
Qəzalinin yanaşmasında yuxular insan qəlbi ilə görünməyən dünya arasındakı pərdənin qismən qaldırıldığı bir vəziyyət hesab olunur. Qəlb nə qədər təmiz olarsa və dünyəvi bağlılıqlardan nə qədər uzaqlaşarsa, həqiqəti qavramaq qabiliyyəti bir o qədər artır. Buna görə də, Qəzali üçün məsələ sadəcə "Yuxular gələcəyi xəbər verirmi?" məsələsi deyil. Əsl sual insanın qəlbinin həqiqəti qavramaq üçün, kifayət qədər təmizlənib-təmizlənməməsidir.
Есмира Шукурова
TEREF