Karakoyunlu Devleti, 14. yüzyılın ortalarından 15. yüzyılın ikinci yarısına kadar Doğu Anadolu, Azerbaycan, Ermenistan ve Irak topraklarında hüküm şürmüş, tarihimizin en dinamik Oğuz-Türkmen devletlerinden biridir.
Oğuzların Yıva, Yazır, Döğer ve Alkaevli boylarına mensup olan bu Türkmen kitlesi, Moğol istilası önünden kaçarak Seyhun boylarından Doğu Anadolu’ya göç etmişlerdir. "Karakoyunlu" adı, boyun totemik bir simgesi olan veya sürülerini ayırt etmek için kullandıkları kara koyun figüründen gelmektedir. İlhanlı Devleti’nin parçalanmasıyla birlikte tarih sahnesine çıkan bu cesur Türkmenlerin siyasi varlığı iki aşamalı kurulmuştur:
Bayram Hoca (İlk Kurucu):
1351 yılından itibaren Karakoyunlu aşiretlerini bir araya getirerek Erciş ve Van merkezli beyliğin ilk temellerini atmış ve bağımsız hareket etmeye başlamıştır. Dönemin güçlü devleti Celayirliler ile bazen müttefik olmuş, bazen de Musul ve çevresini ele geçirmek için çetin savaşlara girmiştir.
Kara Mehmed Bey (Gerçek Teşkilatçı):
Bayram Hoca'nın ölümünden sonra yerine geçen yeğeni Kara Mehmed, devleti tam anlamıyla organize etmiştir. Celayirliler ile akrabalık kurarak bağlarını güçlendirmiş, Suriye genel valisi Mintaş'ı yenerek bölgedeki askeri gücünü kanıtlamış ve Karakoyunluları bölgenin en büyük aktörlerinden biri yapmıştır.
TİMUR’A KAFA TUTAN SULTANLAR VE CİHAN DEVLETİNE DÖNÜŞÜM
Karakoyunluların en parlak, en mücadeleci ve dünya tarihine yön veren dönemi ise Kara Mehmed'in oğlu Kara Yusuf Bey zamanında yaşanmıştır. Bu dönem tamamen devasa bir küresel güç olan Emir Timur'a karşı direnişle şekillenmiştir:
Timur’a Karşı Eğilmeyen Baş:
Cihan fatihi Emir Timur’un Anadolu ve Orta Doğu’ya yönelmesi üzerine birçok hükümdar ona boyun eğerken, Kara Yusuf bunu reddetmiştir. Timur'un ordularıyla kanlı çarpışmalara girmiş, topraklarını kaybetmesine rağmen teslim olmamıştır.
Osmanlı Sığınması ve Ankara Savaşı:
Timur'un baskısıyla sığınacak yer arayan Kara Yusuf, Ahmet Celayir ile birlikte Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid’e sığınmıştır. Timur’un, Yıldırım Bayezid'den Kara Yusuf’u teslim etmesini istemesi ve Bayezid'in bu Türkmen beyini vermemesi, Türk tarihinin kırılma noktası olan 1402 Ankara Savaşı’nın en önemli dolaylı sebebi olmuştur.
Timur’un ölümünden (1405) sonra sürgünden ve zindanlardan dönen Kara Yusuf, ordusunu yeniden toplayarak muazzam bir geri dönüşe imza atmıştır. 1410 yılında, eski müttefiki ancak yeni rakibi olan Celayirli Devleti’ni tamamen yıkarak Bağdat, Tebriz ve Azerbaycan’ı topraklarına katmış, devletin merkezini Tebriz’e taşımıştır. Timur'un oğlu Şahruh'un devasa ordularına karşı da bölgeyi başarıyla savunmuştur.
Cihanşah Dönemi ve Kültürel Zirve:
Devletin en geniş sınırlara ulaştığı dönem ise Cihanşah (1438-1467) dönemidir. Bu dönemde Karakoyunlular salt bir askeri güç olmaktan çıkmış; Tebriz’deki ünlü Gök Mescid gibi mimari şaheserler inşa etmiş, Şii-Sünni dengesini korumuş ve bizzat padişahın "Hakiki" mahlasıyla yazdığı şiirlerle bir culture-art merkezine dönüşmüştür. Sınırlar Şiraz’a, İsfahan’a ve Umman Denizi kıyılarına kadar genişlemiştir.
AKKOYUNLU REKABETİ VE TARİH SAHNESİNDEN ÇEKİLİŞ
Her güçlü bozkır devleti gibi Karakoyunluların da sonunu, en yakın akrabaları ve ezeli rakipleri olan bir diğer Türkmen gücü, Akkoyunlular getirmiştir.
Cihanşah’ın devlet sınırlarını çok fazla genişletmesi, iç mecliste ve Türkmen boyları arasında huzursuzluklara yol açmıştır. Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan, bu zafiyeti çok iyi değerlendirmiştir. 1467 yılında yapılan Çapakçur Savaşı’nda Cihanşah, Uzun Hasan’ın ani bir baskını sonucu hayatını kaybetmiştir. Bu ölümün ardından liderlik krizine giren Karakoyunlu Devleti, 1468 yılında tamamen Akkoyunluların egemenliği altına girerek yıkılmıştır.
Karakoyunlular yıkılmış olsa da arkalarında bıraktıkları askeri, idari ve kültürel miras, daha sonra bölgede kurulacak olan Safevi Devleti’nin ve Azerbaycan Türk kültürünün en sağlam temel taşını oluşturmuştur. Doğu Anadolu ve Azerbaycan’ın Türkleşmesindeki rolleri unutulmazdır.
Prof. Dr. Faruk Sümer, "Kara Koyunlular (Başlangıçtan Cihan-Şah’a Kadar)", Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Akkoyunlu Türk Budunu
TEREF