Uzun Hasan (1423 - 1478), Akkoyunlu Devleti'nin en parlak dönemini yaşatan, sınırlarını Fırat'tan Maveraünnehir'e kadar genişleten, "Sahipkıran", "Türkmen Padişahı" ve "Rum Padişahı" unvanlarıyla anılan büyük bir Türk hakanıdır. Karakoyunluları tarihten silerek Doğu Anadolu, Azerbaycan, Acem iklimi (İran coğrafyası) ve Irak topraklarını tek bir bayrak altında toplamış; Osmanlı İmparatorluğu ile doğrudan rekabete girerek 15. yüzyıl dünya siyasetine yön vermiştir.
Uzun Hasan, 1423 yılında Diyarbakır'da doğdu. Akkoyunlu Devleti'nin kurucusu Kara Yülük Osman Bey'in torunu ve Celaleddin Ali Bey'in oğludur. Çocukluğu ve gençliği, Akkoyunlu aşiretleri arasındaki iç taht kavgaları ve ezeli düşmanları Karakoyunlular ile yapılan mücadelelerle geçti.
1453 yılında ağabeyi Cihangir Mirza'yı saf dışı bırakarak Diyarbakır merkez olmak üzere Akkoyunlu tahtına oturdu. Tahta geçtiği andan itibaren devleti kabilesel bir yapıdan, merkezi bir imparatorluğa dönüştürme vizyonunu benimsedi.
SİYASİ VE ASKERİ BAŞARILARI
1. Karakoyunlu Devleti'nin Yıkılması ve Memalik-i Mahruse-i Acem'in Fethi
Uzun Hasan'ın en büyük askeri başarısı, Doğu Anadolu ve Acem zeminine hükmeden ezeli rakipleri Karakoyunluları ortadan kaldırmak oldu.
1467 yılında Çapakçur (Bingöl) Muharebesi'nde Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah'ı ani bir baskınla mağlup etti ve öldürdü.
Bu zaferle Karakoyunlu toprakları Akkoyunluların eline geçti. Uzun Hasan devletin merkezini Diyarbakır'dan Tebriz'e taşıdı.
Ardından Doğu Acem topraklarına ve Horasan'a yürüyerek Timur'un torunu Ebu Said Mirza'yı mağlup etti (1469); Maveraünnehir sınırına kadar tüm Memalik-i Acem (Acem Ülkeleri) coğrafyasında mutlak hakimiyet kurdu.
2. Batı Siyaseti ve Trabzon İmparatorluğu ile İlişkiler
Uzun Hasan, Osmanlı İmparatorluğu'nun Anadolu'daki genişlemesini kendisi için en büyük tehdit olarak görüyordu. Bu amaçla Trabzon Rum İmparatoru IV. Ioannes'in kızı Theodora (Despina Hatun) ile evlendi. Bu evlilik hem Hristiyan dünyasıyla diplomatik bir köprü kurmasını sağladı hem de Trabzon'u Osmanlı'ya karşı koruma politikasının bir parçası oldu. Ancak Fatih Sultan Mehmet, 1461 yılında Trabzon'u fethederek bu ittifakın bir ayağını yıktı.
3. Venedik İttifakı ve Ateşli Silah Arayışı
Osmanlı'yı arkadan sarmak isteyen Uzun Hasan, Akdeniz'de Osmanlı ile savaş halinde olan Venedik Cumhuriyeti ile diplomatik ilişkiler geliştirdi. Venedik'ten en büyük talebi, Osmanlı ordusuna karşı koyabilmek için ateşli silahlar (tüfek ve top) ve barut ustalarıydı. Ancak Venedik'in gönderdiği silah yüklü gemiler Osmanlı engeline takılarak Akkoyunlulara ulaşamadı.
OSMANLI REKABETİ VE OTLUKBELİ MUHAREBESİ (1473)
Anadolu'da mutlak hakimiyet isteyen Fatih Sultan Mehmet ile Doğu'nun hakimi Uzun Hasan arasındaki gerilim, 1472 yılında Akkoyunlu ordusunun Karaman topraklarına girerek Tokat'ı yağmalamasıyla savaşa dönüştü.
İki devasa Türk ordusu, 11 Ağustos 1473'te Otlukbeli (Erzincan yakınları) Muharebesi'nde karşı karşıya geldi.
Uzun Hasan'ın ordusu geleneksel Türkmen süvari taktiklerine (hilal taktiği ve vur-kaç) dayanıyordu.
Osmanlı ordusa ise yeniçerilerin ateşli silahları ve gelişmiş topçu teknolojisine sahipti.
Savaş, Osmanlı'nın ateş gücü üstünlüğü sebebiyle Akkoyunluların ağır mağlubiyetiyle sonuçlandı. Uzun Hasan savaş meydanından çekilmek zorunda kaldı.
Otlukbeli, Uzun Hasan'ın batıya doğru genişleme politikasını kesin olarak durdurdu ancak Diyarbekir ve Acem mülkündeki gücünü tamamen yok etmedi.
İÇ POLİTİKA, KANUNLAR VE KÜLTÜREL REFAH
Uzun Hasan sadece askeri bir deha değil, aynı zamanda ileri görüşlü bir devlet adamıydı.
Hasan Padişah Kanunları: Ülkedeki vergi sistemini adalete dayandırmak, tarımı ve ticareti canlandırmak amacıyla kendi adıyla anılan kapsamlı kanunlar (Kanunname-i Hasan Padişah) hazırlattı. Bu kanunlar, bölgede daha sonra hüküm süren Safeviler ve Osmanlılar tarafından da örnek alınmıştır.
Kuran-ı Kerim'in Türkçe Tercümesi: Saltanatı döneminde Kuran-ı Kerim'i Türkçeye tercüme ettirerek Türk diline ve kültürüne büyük bir hizmette bulundu.
İmar Faaliyetleri: Başkent Tebriz'i bir bilim ve sanat merkezine dönüştürdü. Dönemin en büyük külliyelerinden biri olan Nasriyye Külliyesi'ni ve ünlü Haşt Behişt (Sekiz Cennet) Sarayı'nı inşa ettirdi. Sarayında Ali Kuşçu, Celaleddin Devani gibi dönemin en büyük bilim insanlarını ağırladı.
Uzun Hasan, Otlukbeli mağlubiyetinin ardından devletin iç işlerine ve Doğu sınırlarının güvenliğine odaklandı. Gürcistan üzerine seferler düzenledi. 6 Ocak 1478'de Tebriz'de vefat etti ve yaptırdığı Nasriyye Külliyesi'ne defnedildi.
Onun ölümüyle Akkoyunlu Devleti taht kavgalarına sürüklendi ve zayıfladı. Ancak Uzun Hasan'ın kurduğu bu güçlü devlet ve askeri aristokrasi, torunu Şah İsmail tarafından aynı topraklarda kurulacak olan Safevi Devleti'nin hem insan gücünü hem de kurumsal temelini oluşturdu.
Kaynaklar
Ebubekir-i Tihrani, Kitab-ı Diyarbekriyye (Uzun Hasan'ın emriyle yazılmış resmi Akkoyunlu tarihidir).
Hasan-ı Rumlu, Ahsenü't-Tevârih (Safevi dönemi kaynağı olup Akkoyunlu tarihine dair önemli bilgiler içerir).
Prof. Dr. Faruk Sümer, Akkoyunlular, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Prof. Dr. J. E. Woods, Akkoyunlu Aşiret Devleti (1378-1508), İletişim Yayınları.
Akkoyunlu Türk Budunu