Onlar vatanlarının bağımsızlığı için mücadele etti, şimdi onları biz unutturmayacağız.
1930'lu yıllarda Doğu Türkistan'da yaşayan Uygur Türkleri ve diğer Türk toplulukları, Çin yönetiminin baskılarına karşı bağımsızlık mücadelesini sürdürüyordu. Bu mücadelenin en önemli adımlarından biri, 12 Kasım 1933'te Kaşgar'da Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin ilan edilmesi oldu. Ancak cumhuriyet, Çin Milliyetçi Ordusu'nun baskısı sonucunda 1934'te sona erdi. Bağımsızlık arzusu ise ortadan kalkmadı. 7 Kasım 1944'te Gulca'da başlayan İli hareketi, kısa sürede genişleyerek 12 Kasım 1944'te ikinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla sonuçlandı. Doğu Türkistan Millî Ordusu da 1945 yılında kurularak bağımsızlık mücadelesinin askerî gücü hâline geldi.
1945–1946 yıllarında İli, Tarbagatay ve Altay bölgelerinde Çin kuvvetleriyle mücadele devam ederken, 1946'da kurulan koalisyon yönetimiyle birlikte mücadele diplomatik bir boyut kazandı. Ağustos 1949'da cumhuriyetin önde gelen isimlerinden Ehmetcan Kasım ve beraberindeki heyetin uçak kazasında şehit olmasının ardından Çin ordusu Gulca'ya girdi. Aralık 1949'da ikinci cumhuriyetin bağımsız siyasi varlığı sona erdi. 1933'te başlayan ve 1950'ye uzanan bu dönem, Doğu Türkistan Türklerinin bağımsızlık tarihindeki en önemli mücadele yılları olarak hafızalara kazındı.
Burak Eroloğlu