Azərbaycanın müstəqilliyinin gizli arxitekturası (1948-1988)
I YAZI
VƏTƏN BOYDA İKİ GƏNCİN VƏTƏN ÜÇÜN AZADLIQ MÜCADİLƏSİ!
İki gündür ki, arxivimin tozlu səhifələrini eşələyirəm. Xeyli miqdarda faktoloji materialı növbəti yazılarımda istifadə etmək üçün ayırıb bir qırağa yığdım. Cəmi bir yeşik (kağız-kardon yeşik) materialı araşdırdım, amma ən az 10 iri həcmli məqaləyə bəs edəcək qədər faktlar var. Uzun fasilədən sonra arxivimə əl gəzdirməyə məni vadar edən Zaur Qəriboğludur. Onu belə gec tanımaqla çox şey itirdiyimi etiraf edə bilərəm. O, Azərbaycan mətbuatında hər cəhətdən bəyəndiyim 3-5 adamdan biridir. Bir-birimizi qiyabi tanısaq da, şəxsi tanışlığımız 3 gün öncə baş verdi. Elə ilk görüşümüzdə Zaur Qəriboğlunun olduqca peşəkar, işinə vicdanla yanaşan, ən əsası isə, səmimi və tərəfsiz biri olduğuna əmin oldum.
Zaur bəylə 4 saat tərəf-müqabili olduq – 1 saatlıq veriliş, öncə və sonra daha 3 saata yaxın söhbətimiz oldu. O qədər peşəkarcasına sual verib cavab alır ki, adam danışmaq istəyir, 40 il öncə yaşadığın tarixi yenidən yaşayırsan. Və o həvəslə gəlib arxivimi yenidən açdım, bir çox məlumatları təkrar oxudum, hadisələrə bu günün və o günün prizmasından baxaraq müqayisəli təhlil etdim... və qərara aldım ki, “son dayanacağa” çox az zaman qalıb, texnoloji yeniliklərin verdiyi imkanlardan istifadə edib bildiklərimi, şahidi olduqlarımı və oxuyub təhlil etdiklərimi yorulmadan, usanmadan yazmalıyam. Çünki bu tarixdir – xalqımızın yazdığı və yaratdığı tarix! Xalqın tarixini bilib yazmayanlar da ən az o tarixi saxtalaşdıranlar qədər bu xalqa xəyanət edir. Beləliklə, Zaur bəyin tövsiyyələrini nəzərə alıb yaxın keçmiş tariximiz haqqında bildiklərimi, şahidi olduqlarımı və öz ustadlarımdan eşitdiklərimi qələmə alıb dəyərli oxucularımın nəzər-diqqətinə çatdırmaq istəyirəm.
GİRİŞ
İlk nədən başlayaq? Məncə, Zaur Qəriboğlu çox möhtəşəm bir layihəyə start verib – “Tarixin şahidləri: AXC necə yarandı?” Kimisi bilgisizlikdən, kimisi də qısqanclıqdan bu layihənin üzərinə kölgə salmaq istəyir. Amma əsl həqiqətdə bu layihə yaşanan tariximizi gələcək nəsillərə çatdırmaq baxımından təqdirəlayiq bir hadisədir. Reaksiya TV-nin ekranlarına çıxanların hamısı doğrumu söyləyir? Əlbəttə ki, yox. Bəziləri hadisələri və tarixləri qarışdırır, bəziləri siyasi maraqları naminə saxtakarlığa yol verir... Ancaq gələcək tədqiqatçılar səslənən, tirajlanan müxtəlif fikirləri təhlil edərək əsl həqiqətləri məhz bu yolla ortaya çıxaracaqlar. Elə bu səbəbdən də, Zaur bəyin təşəbbüsünə kölgə salmaq yerinə, hadisələrin şahidi olan hər kəs danışmalı, həqiqətlərin ortaya çıxmasına yardımçı olmalıdır.
Hesab edirəm ki, bu məsələdə ilk yanlış Milli Azadlıq Hərəkatına qiymət verən zaman hadisələrin start tarixini 1988-ci il (bəziləri 1986-1987-ci illərdən başlayır) götürülməsidir. Bu nədən qaynaqlanır? Belə ki, hadisələr başlayarkən ortada əsasən 3 təşkilat olub – “Varlıq”, “Çənlibel” və “Bakı Alimlər Klubu” (başqa kiçik təşkilatlar da olub, onların hadisələrə təsir imkanı az olduğuna görə, əsasən bu 3 təşkilatın adını çəkdim). Bu 3 təşkilatın yaranması spontan bir hadisə deyil, hər birinin ortaya çıxma səbəbləri var. 17 noyabr “Dirçəliş günü" ilə başlayan, daha doğrusu, özünün növbəti fazasına – açıq mübarizə üsuluna keçən Milli Azadlıq Hərəkatının o tarixdən öncə ən az 40 illik gizli dövrü olub və bu dövrün özü iki mərhələdən keçib. Açıq mübarizə üsuluna keçdikdən sonra da hərəkat bir neçə mərhələ yaşayıb. Bax, həmin o 40 illik gizli mərhələnin üzərinə işıq salmadan sonrakı prosesləri doğru anlamaq və təhlil etmək qeyri-mümkündür. Əks təqdirdə sıravi vətəndaş hardan bilsin ki, bəhs olunan o üç təşkilatı kim və necə yaradıb, bu məsələdə o dövrün mövcud rejiminin və Moskva DTK-sının rolu nədən ibarət olub? Məsələnin kökünü anlamaq üçün 40 il geriyə – 1948-ci ilə, bir qrup gəncin, “İldırımçılar”ın həbs edilərək Sibirə göndərildiyi tarixə getməliyik...
TƏSADÜF MİFİNİN DAĞIDILMASI: VULKANIN QARANLIQ MAQMASI
1988-ci ilin soyuq noyabr günlərində Bakının “Azadlıq” meydanına axışan, sovet imperiyasının qanlı tankları qarşısında divar kimi dayanan bir milyona yaxın insanın coşqusu əsla təsadüfi bir partlayış deyildi. Sovet tarixşünaslığının və onun imperiya təfəkkürlü varislərinin uydurduğu “kütlənin spontan üsyanı” mifi yaxın keçmiş tariximizin ən böyük yalanıdır. Xalqlar meydanlara kor-koranə, bir anın emosiyası ilə axışmırlar. 1988-ci ildə Bakının mərkəzində partlayan vulkanın maqması, əslində, düz 40 il boyunca Azərbaycan intellektuallarının “yer altında qurulmuş gizli siyasi laboratoriyaları”nda damla-damla, hüceyrə-hüceyrə hazırlanan strateji planın məntiqi nəticəsi idi.
Tarixin şahmat taxtasında piyadalar yalnız o zaman irəli gedir ki, arxada dahi qrossmeysterlərin görünməyən, hiss olunmayan taktiki-strateji gedişləri onilliklər öncədən hesablamış olsun. Azərbaycanın müstəqillik tarixi də belə bir şahmat oyunu idi. 1988-ci il vulkandırsa, bu vulkanın ilk qığılcımı hələ 1940-cı illərin o ən qanlı Stalin kəsintilərində, Kremlin divarları arxasında Azərbaycanı boğmağa çalışan qırmızı maşının düz mərkəzində çaxdırılmışdı. İnsanlar meydana çıxanda başsız kütlə deyildilər; onlar dövlət qurmağa hazır olan, 40 illik gizli şəbəkənin yetişdirdiyi və qoruduğu bir intellektual ordunun əsgərləri idilər. Bu yazı, həmin görünməz ordunun, imperiyanı öz daxilindən çökdürən gizli generalların və dövlətçilik dühasının heyrətamiz tarixidir.
“İLDIRIM” Qrupu (1942-1948): Romantik millətçilik və sistemin sərt cavabı
Stalin repressiyalarının qanlı dumanı hələ Bakının üzərindən çəkilməmişdi. 1937-ci ilin qırğınlarında Azərbaycanın qaymaq ziyalıları – Hüseyn Cavidlər, Mikayıl Müşfiqlər, Əhməd Cavadlar fiziki olaraq məhv edilmiş, millətin beyni iflic olmuşdu. Belə bir qorxu və dəhşət mühitində imperiyaya qarşı səs qaldırmaq intihara bərabər idi. Lakin 1942-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin auditoriyalarında bir qrup gənc ziyalı, İsmixan Rəhimov, Gülhüseyn Hüseynoğlu, Hacı Zeynalov və dostları birləşərək yaxın tariximizin ilk mütəşəkkil gizli müqavimət ocağını – “İldırım” qrupunu təsis etdilər.
Bu gənclər imperiyanın ən amansız dövründə 8 maddəlik gizli bir proqram hazırlamışdılar. Proqramın ən radikal və heyrətamiz bəndi aydın və kəskin idi: Azərbaycan SSRİ-nin tərkibindən ayrılmalı və müstəqil dövlət olmalıdır!
Bununla yanaşı, ana dilinin dövlət dili edilməsi, 37-ci il repressiya qurbanlarının bəraət alması kimi dövrünə görə inanılmaz tələblər irəli sürülmüşdü. Onlar böyük şair Səməd Vurğuna gizli məktub yazaraq, millətin mənəvi atalarından dəstək axtarırdılar.
Lakin kəşfiyyat prizmasından baxdıqda, “İldırım” qrupunun çox böyük bir çatışmazlığı var idi: həddindən artıq gənclik romantizmi və konspirasiya (gizlilik) mexanizmlərinin zəifliyi. Sovet kəşfiyyatının (MGB/KGB) peşəkar dövlət maşını qarşısında açıq və birbaşa mübarizə metodunu seçən bu romantik millətçilər tez bir zamanda ifşa olundular. 1948-ci ildə qrup zərərsizləşdirildi, üzvləri Sibirin ən ağır islah-əmək düşərgələrinə sürgün edildi. Lakin imperiya “İldırım”ın bədənini Sibir buzlaqlarında dondursa da, ruhunu yox edə bilmədi. Onlar Azərbaycanın azadlıq tarixinə ən mühüm institusional mirası qoydular: “Bu imperiyaya qarşı mütəşəkkil qrup halında dirənmək və müstəqillik tələb etmək mümkündür!” presedenti artıq yaranmışdı.
GİZLİ SAVAŞIN TAKTİKİ DƏYİŞİKLİYİ: OQTAY ELDƏGƏZ VƏ XUDU MƏMMƏDOV FENOMENİ (1957-1982)
1953-cü ildə Stalinin ölümü və Xruşşovun “mülayimləşmə” dövrünün başlaması Azərbaycan milli elitasına yeni bir nəfəs verdi. Sibirdən qayıdanların xatirələri və “İldırım” qrupunun iflası yeni nəsil millətçilərə çox böyük bir dərs keçmişdi: İmperiya ilə çılpaq sinə ilə açıq meydanda, hisslərlə döyüşmək intihardır!
Əgər bu nəhəng qırmızı əjdahanı məhv etmək istəyirsənsə, onun daxilinə sızmalı, onun öz kadr idarəçiliyini, elmini və iqtisadiyyatını ələ keçirərək sistemi içəridən çürütməlisən!
Məhz bu dahiyanə taktiki dəyişikliyin təməli 1957-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasında atıldı. İki gənc intellektualın – yazıçı, inqilabçı müəllim Oqtay Eldəgəzin (Rəfili) və dahi kristalloqraf-alim Xudu Məmmədovun Axundov kitabxanasının qarşısında sırf təsadüfi, bəlkə də Tanrı tərəfindən kodlaşdırılan taleyüklü tanışlığı Azərbaycanın yaxın 25 illik gizli tarixinin ssenarisini yazdı. Onlar 1957-ci ildə yaratdıqları təşkilatı – MİLLİ AZADLIQ QƏRARGAHINI (MAQ) 27 dekabr 1962-ci ildə Bakıda keçirilən tamamilə məxfi bir yığıncaqda rəsmən təsis etdilər.
Burada insanı heyrətə salan və dünya gizli təşkilatlanma tarixində analoqu olmayan bir xronoloji paradoks ortaya çıxır: cəmi 23-25 yaşlarında olan bu iki gənc intellektualın qurduğu gizli qərargahın ətrafına toplanan 95 nəfərlik elitanın daxilində respublikanın ən nüfuzlu, yaşca onlardan 20-30 yaş böyük olan akademiklər, nazirlər və dövlət xadimləri, hətta Azərbaycan SSR-in Baş naziri Sadıq Rəhimov var idi! Bu, gəncliyin gətirdiyi alovlu ideologiya ilə yaşlı nəslin əlindəki nəhəng dövlət rıçaqlarının mükəmməl ittifaqı idi. Təşkilat üzvlərinin gizli səsverməsi ilə Oqtay Eldəgəz sədr, Xudu Məmmədov isə sədr müavini seçildi.
Təşkilatın elmi və ideoloji toxunulmazlıq cəbhəsini quranlar arasında Elmlər Akademiyasının prezidenti Yusif Məmmədəliyev, akademiyanın vitse-prezidenti Əlisöhbət Sumbatzadə, neftçi-alim Məmmədpaşa Quluzadə, məşhur 91-lərdən professor Əsədulla Qurbanov, tanınmış aktyor Yusif Vəliyev, partiya və dövlət xadimi Rüstəm Səfərəliyev, “Azneft Birliyi”nin baş mühəndisi, sonradan rəis müavini Bəxtiyar Məmmədov, tanınmış şairlər Bəxtiyar Vahabzadə, Hüseyn Arif və onlarca tanınmış simalar yer alırdı. Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri (Baş nazir) Sadıq Rəhimov bu gizli şəbəkənin dövlət aparatındakı ən strateji fiqurlarından biri idi.
MAQ-ın ilk böyük tarixi qələbəsi hələ rəsmi təsisdən öncə, 1957-1958-ci illərdə qazanıldı. Kreml ilə İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvi arasında sərhədlərin delimitasiyası bəhanəsi ilə gizli bir saziş hazırlanmışdı. Şahın xanımının sülalə maraqları və mülk istəkləri üçün Astara və Yardımlı rayonları boyunca Azərbaycanın 5 kilometrlik ən münbit və strateji sərhəd torpaq zolağının İrana verilməsi nəzərdə tutulurdu. Xəbəri alan Oqtay Eldəgəz və Xudu Məmmədov dərhal akademiyanın coğrafiyaçı alimlərini hərəkətə keçirdilər. Baş nazir Sadıq Rəhimov Moskvadan gələn gizli əmrlərə imza atmayaraq rəsmi dirəniş göstərdi, alimlər isə həmin torpaqların tarixən Azərbaycana aid olduğunu sübut edən sənədləri mərkəzə göndərdilər. Beləliklə, imperiyanın Azərbaycan torpağını belə gizlicə satmasının qarşısı “Dövlət daxilində dövlət” rolunu oynayan bu şəbəkə vasitəsilə alındı.
MAQ təkcə kabinetlərdə və elmi laboratoriyalarda işləmirdi. Siyasi sferada fəhlə sinfinin və gənclərin sovet rejiminə qarşı radikallaşdırılması prosesi də onların nəzarətində idi. Bunun ən bariz nümunəsi 1963-cü il noyabrın 7-də Sumqayıtda baş verən ilk böyük anti-sovet kütləvi fəhlə iğtişaşı idi. Oktyabr inqilabı nümayişi zamanı Sumqayıtın kimya və boru-prokat zavodlarının gənc fəhlələri mütəşəkkil şəkildə əsas kütlədən ayrılaraq mərkəzi tribunaya hücum etdilər, Nikita Xruşşovun nəhəng portretini qopararaq ayaqlar altına atdılar. Şəhərdə 3 gün davam edən üsyanın arxasında Oqtay Eldəgəzin rəhbərlik etdiyi qrupun zavodlarda apardığı gizli vərəqə yayma və anti-sovet təbliğat işi dayanırdı. Bu, MAQ-ın xalq coşqusunu imperiyaya qarşı yönəltmək qabiliyyətinin ilk uğurlu “küçə sınağı” idi.
MAQ-ın gizli maliyyə qaynaqları: yüngül sənaye, sexovşiklər və kölgə iqtisadiyyatı
Nəhəng bir imperiyaya qarşı 25 il boyunca gizli siyasi mübarizə aparmaq, onlarla hüceyrəni saxlamaq, sovet repressiya aparatının gözü qarşısında açıq-gizli əməliyyatlar təşkil etmək üçün təkcə ideoloji alov yetərli deyildi. Bu layihəni ayaqda saxlamaq üçün nəhəng maliyyə resursları tələb olunurdu. Bəs sovet totalitarizmində hər bir qəpiyin dövlət tərəfindən izlənildiyi bir sistemdə bu milyonlar haradan tapılırdı?
Bax, bu məqamda əvvəlki Baş nazir Sadıq Rəhimovun 1970-ci illərdə rəhbərlik etdiyi Azərbaycan SSR Yüngül Sənaye nazirliyi və onun tabeliyindəki nəhəng müəssisələr işə düşürdü. Uzun illər sovet və xarici mətbuatda sadəcə cinayətkar “mafiya”, şəxsi varlanma məqsədi güdən “sexovşiklik” (gizli sex fəaliyyəti) kimi təqdim olunan kölgə iqtisadiyyatının arxasında, əslində, tamamilə fərqli bir milli-siyasi missiya dayanırdı. Doğrusu, mən özüm də illər öncə yazdığım yazılarda Sadıq Rəhimovu kölgə iqtisadiyyatının başında duran adam, ölkənin birinci mafiozu kimi qələmə vermişəm. Ancaq hadisələri dərindən təhlil etdikdə, əldə edilən gizli vəsaitin məhz gizli şəbəkənin ehtiyacları üçün xərcləndiyini görmək mümkündür.
Neft və ya ağır sənayedə hər bir ton məhsul Moskvadan göndərilən müfəttişlər tərəfindən ən kiçik detalına qədər yoxlanılırdısa, yüngül sənayedə (tikiş, toxuculuq, ayaqqabı və xalça fabrikləri) planlaşdırmadan kənar istehsal təşkil etmək, xammal artıqlığı yaratmaq və bunun satışından nəhəng miqdarda nağd sovet rublu və qızıl əldə etmək mümkün idi. Sadıq Rəhimovun yaratdığı bu gizli sexlər şəbəkəsi, faktiki olaraq, Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının gizli mərkəzi bankına çevrilmişdi.
Həmin gizli sexlərdən əldə edilən nağd pul kütləsi siyasi-strateji məqsədlərə yönəldilirdi:
1. Moskvadan gələn məmurların satın alınması:
Bakıdakı milli oyanışı boğmaq üçün göndərilən yüksək rütbəli Kremlin kəşfiyyat müfəttişlərinin və sovet prokurorlarının “ağzını yummaq”, millətçi kadrlara qarşı açılan gizli cinayət işlərini arxivlərdə batırmaq üçün Moskvadakı ali məmurlara bu kölgə fondlarından nəhəng rüşvətlər verilirdi. İmperiya öz rüşvətxorluğu ilə özünü zəhərləyirdi.
2. Repressiya qurbanlarının hamiliyi:
Təşkilatın sədri Oqtay Eldəgəz 1962 və 1976-cı illərdə DTK tərəfindən həbs olunaraq Rusiyanın ən ağır siyasi həbsxanalarına – bütün SSRİ-də tanınan Vladimir Mərkəzi Həbsxanasına göndəriləndə onun həbsxana şəraitinin yaxşılaşdırılması, daxildən gizli məlumatların və tibbi yardımların çatdırılması, həmçinin digər sürgün olunmuş üzvlərin ailələrinin maddi təminatı məhz bu nazirliyin sexlərindən gələn gəlirlər hesabına qarşılanırdı.
3. Milli yaddaşın maliyyələşməsi:
Xudu Məmmədovun milli xalça naxışlarının şifrələri, türk həndəsəsinin sirləri üzərində apardığı bahalı araşdırmalar, Bəxtiyar Vahabzadə, Xəlil Rza kimi şairlərin gizli yaradıcılıq ezamiyyətləri və repressiya qorxusu olmadan nəşr edilən bəzi sətiraltı kitabların arxasında da yüngül sənayenin bu gizli maliyyə mexanizmi dayanırdı.
Bu, sadəcə bir kölgə iqtisadiyyatı deyil, imperiyanın içində imperiyanın pulları ilə qurulan iqtisadi müqavimət cəbhəsi idi.
SİSTEMİN DAXİLİNDƏKİ QALXAN:
HEYDƏR ƏLİYEVİN İKİLİ OYUN STRATEGİYASI VƏ 1982-Cİ İL BÖHRANI
BU MİQYASDA NƏHƏNG TƏŞKİLATIN, NAZİRLƏRİ, AKADEMİKLƏRİ ƏHATƏ EDƏN BELƏ BİR ŞƏBƏKƏNİN SOVET REPRESSİYA APARATININ GÖZÜ QARŞISINDA 25 İL TOXUNULMAZ QALMASI ÜÇÜN MÜTLƏQ ŞƏKİLDƏ DÖVLƏTİN ƏN ALİ ZİRVƏSİNDƏ BİR “QORUYUCU MƏLƏK” OLMALI İDİ. BU GÖRÜNMƏZ, SEHRLİ QALXAN 1960-CI İLLƏRDƏ AZƏRBAYCAN DTK-SININ RƏHBƏRİ, 1969-CU İLDƏN İSƏ RESPUBLİKANIN MÜTLƏQ LİDERİ OLAN HEYDƏR ƏLİYEV İDİ!
Heydər Əliyev sovet dövlət və kəşfiyyat maşınının necə işlədiyini hamıdan yaxşı bilirdi. O, Moskvaya mütləq sadiqlik nümayiş etdirən dahi bir diplomat cildi geyinmişdi, lakin pərdə arxasında tamamilə fərqli şahmat oynayırdı. Moskvadan və ya daxili xainlərdən kiminsə Xudu Məmmədov, Bəxtiyar Vahabzadə, Oqtay Eldəgəz və digərləri haqqında tərtib etdiyi “millətçilik və anti-sovetizm” dosyeləri onun masasına gələndə, o, bu sənədlərin məhkəmə müstəvisinə keçməsinə əsla izn vermirdi. Moskvaya göndərdiyi hesabatlarda bu şəxsləri “sovet elminə və mədəniyyətinə xidmət edən, sadəcə milli zəmində bir az çılğın və emosional yaradıcı kadrlar” kimi qələmə verərək onları xilas edirdi.
Bunun ən böyük və parlaq nümunəsi ƏBÜLFƏZ ELÇİBƏY FAKTORU İDİ. 1975-ci ildə gənc şərqşünas alim, yeni bir millətçi fenomen kimi yetişib ortaya çıxan Elçibəy universitet auditoriyalarında tələbələrə türkçülük və müstəqillik təbliğatı apardığı üçün DTK tərəfindən həbs edildi. Moskva mərkəzli xüsusi xidmət orqanları onu SSRİ Cinayət Məcəlləsinin ən ağır siyasi maddəsi olan “Vətənə xəyanət” ilə ittiham edib Sibir düşərgələrində çürütmək və ya fiziki olaraq məhv etmək istəyirdi.
Heydər Əliyevin birbaşa və gizli müdaxiləsi ilə Elçibəyin ittihamı daha yüngül 190-cı maddəyə (“Sovet dövlət və ictimai quruluşuna böhtan atma”) dəyişdirildi. Nəticədə Elçibəy ölüm hökmündən və ya uzunmüddətli cəzadan qurtularaq cəmi 1.5 il həbs cəzası aldı və Qaradağ daş karxanasında cəzasını çəkib sağ-salamat azadlığa çıxdı.
MAQ Əbülfəz Elçibəyin timsalında hərəkatın yeni liderini görürdü, çünki gənc tələbə nəslinin arasında onun çox böyük nüfuzu vardı. Bu səbəbdən də o, nəyin bahasına olursa olsun qorunmalı, hər cür dəstək verilməliydi. Ssenarinin ən dahi hissəsi məhz Elçibəy həbsdən çıxdıqdan sonra başladı: sovet qanunlarına görə siyasi ittihamla həbs olunan şəxs ömürlük cəmiyyətdən təcrid olunmalı ikən, Heydər Əliyevin gizli tapşırığı ilə Elçibəy Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutuna baş elmi işçi təyin edildi. Onu DTK adlı maşının iti və öldürücü bıçaqlarından qorumaq üçün rəsmi dövlət müəssisəsinin pərdəsi altında, bir elmi sığınacaqla təmin olundu. Elçibəy ilə Heydər Əliyev arasındakı bu gizli rabitəni və təhlükəsizlik zəncirini əlaqələndirən mənəvi körpü isə məhz MAQ-ın sədr müavini Xudu Məmmədov idi.
Lakin tarixin axarı 1982-ci ildə kəskin şəkildə dəyişdi. 1982-ci il dekabrın 7-də Heydər Əliyev sovet hökuməti başçısının birinci müavini vəzifəsinə təyin olunaraq rəsmən Moskvaya yola düşdü. Bakıdakı bu nəhəng “Qoruyucu Qalxan” fiziki olaraq respublikanı tərk edən kimi, idarəetmə və daxili DTK aparatının nəzarəti Moskvapərəst qüvvələrin əlinə keçdi. Növbəti kütləvi repressiya və ifşa dalğasının qaçılmaz olduğunu anlayan MAQ sədri Oqtay Eldəgəz və Xudu Məmmədov təcili toplanaraq tarixi bir qərar verdilər: elə həmin ay, 1982-ci ilin dekabrında MAQ özünü rəsmən buraxdı. 25 illik gizli şəbəkənin bütün sənədləri, üzv siyahıları və protokolları ifşa olunmamaq üçün məhv edildi və ya dərin yerlərə basdırıldı. Bu taktiki geri çəkilmə 95 nəfərlik nəhəng ziyalı elitasını, ölkənin qaymaqlarını, gələcəkdə qurulacaq müstəqil dövlətin nüvə kadrosunu mütləq ölümdən xilas etmək üçün idi. Şəbəkə rəsmən dağılsa da, onun dövlət aparatına yerləşdirdiyi kadrlar və yetişdirdiyi gənclik artıq partlamağa hazır olan böyük bir barıt çəlləyi kimi yerində qalırdı.
MAQ üzvlərinin özlərinin xatirələrindən bəlli olur ki, 25 il ərzində, əsasən də Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi 13 illik dövrdə müxtəlif dövlət orqanlarına 17 mindən çox milli kadr yerləşdirilmişdi. Onlar hər yerdə vardı - elm sahəsində, iqtisadiyyatda, tikintidə, nəqliyyatda, polisdə, prokuratura sistemində, KQB-də, hətta JEK-lərdə də MAQ-çılar yerləşdirilmişdilər. 25 il ərzində digər millətlərdən olan kadrlar müxtəlif bəhanələrlə işdən çıxarılır, onlar milli kadrlarla əvəz olunurdular. Ən əsası isə, paytaxt tamamilə milliləşdirilmişdi. Əgər 50-ci illərin sonunda Bakıda türklərin sayı ümumi sakinlərin 42 faizini təşkil edirdisə, 80-ci illərdə bu rəqəm 75 faizi ötmüşdü. Bir sözlə, Azərbaycanın Milli Mason Təşkilatı kimi formalaşan (Oqtay Eldəgəz öz xatirələrində bunu açıq etiraf edir) MAQ SSRİ adlı şeytan yuvasının dağılacağını ön görürdü və o günə ciddi şəkildə hazırlaşırdı.
MOSKVANIN ƏKS-HÜCUMU VƏ BAKI ALİMLƏR KLUBU (1988-1989)
1985-ci ildə Mixail Qorbaçovun SSRİ rəhbərliyinə gəlməsi və “Yenidənqurma” elan etməsi ilə imperiyanın çürümə prosesi sürətləndi. Moskva Azərbaycandakı milli ruhu daxildən sarsıtmaq və Heydər Əliyevin 20 il ərzində qurduğu o güclü idarəetmə aparatını darmadağın etmək üçün 1988-ci ilin mayında Əbdürrəhman Vəzirovu Bakıya rəhbər təyin etdi. Vəzirov “korrupsiyaya qarşı mübarizə” adı altında kütləvi şəkildə “Əliyevçi” kadrların təmizlənməsinə başladı. Lakin Kreml ən mühüm şeyi hesablaya bilməmişdi: Oqtay Eldəgəz və Xudu Məmmədovun 25 il boyunca Akademiyanın divarları arasında, Sadıq Rəhimovun gizli fabriklərində səpdiyi müstəqillik toxumları artıq bürokratik kabinetlərdən çıxıb birbaşa xalqın içinə yayılmışdı. Vəzirovun “kadr qırğını” xalqın qəzəbini daha da coşdurdu və 1988-ci ilin noyabrında Azadlıq meydanında bir milyonluq nəhəng Meydan Hərəkatı başladı.
Moskva qorxu və dəhşət içində idi. Çünki meydanda tamamilə kompromissiz, sovet rejimi ilə heç bir bazarlığa getməyən, xalqın mütləq rəğbətini qazanmış Əbülfəz Elçibəy və onun ətrafındakı radikal milli qüvvələr idarəetməni tamamilə ələ keçirirdi. Qorbaçov dünyaya “demokratiya” imici satdığı üçün bu xalq dalğasını dərhal tankla əzmək hələlik siyasi baxımdan mümkün deyildi. O zaman sovet kəşfiyyatı (KGB) köhnə və sınanmış metoduna əl atdı: hərəkatı daxildən parçalamaq, Elçibəyin “Tam Müstəqillik” xəttini neytrallaşdırmaq və prosesin rəhbərliyinə Moskvanın manipulyasiya edə biləcəyi “mötədil” ziyalılar qrupunu gətirmək.
Məhz bu məqsədlə, 1988-ci ildə Elmlər Akademiyasının bəzi liberal elitasının və iqtisadçılarının iştirakı ilə Bakı Alimlər Klubu (BAK) təsis edildi.
MAQ-çılara qarşı yaradılan BAK-ın zahirən görünən missiyası Qarabağ problemini, ekologiyanı və iqtisadi suverenliyi elmi müstəvidə müzakirə etmək, xalq hərəkatına intellektual yön verməkdən ibarət idi. Əslində isə, onların əsas fəaliyyəti pərdəarxası kəşfiyyat planı üzərində qurulmuşdu. BAK-ın fəaliyyət proqramında əsas məqsəd Meydanın o idarəolunmaz, coşqun kütləvi enerjisini Akademiyanın qapalı zallarına sıxışdırıb sönükləşdirməkdən ibarət idi. Elçibəy və tərəfdarlarının “Sovet imperiyası dağılmalı, Azərbaycan müstəqil olmalıdır!” şüarına qarşı BAK-ın rəhbər fiqurları vasitəsilə “Biz SSRİ daxilində qalan mötədil respublika, iqtisadi muxtariyyət istəyən liberal bir cəmiyyət olmalıyıq” tezisini irəli sürürdü.
Bu, imperiyanın kəşfiyyat beyinləri ilə Azərbaycanın milli dövlətçilik iradəsi arasında gedən ən qanlı və ən gərgin intellektual şahmat oyunu idi. 1989-cu ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (AXC) təsis olunmağa başlayanda, BAK-ın mülayim, Moskva ilə kompromis axtaran elitası ilə Əbülfəz Elçibəyin rəhbərlik etdiyi, MAQ ruhundan qidalanan radikal milli qanad arasında sarsıdıcı bir liderlik müharibəsi başladı. Moskva bütün agentura və inzibati resursları ilə Alimlər Klubunun xəttini AXC rəhbərliyinə gətirməyə çalışsa da, 40 il boyunca ilik-ilik işlənmiş o milli iradə və Elçibəyin xalq arasındakı sarsılmaz xarizması Kremlin bu son intellektual tələsini də darmadağın etdi. Əbülfəz Elçibəy AXC-nin sədri seçildi və Azərbaycan müstəqilliyə doğru son, geri dönülməz addımını atdı.
NƏTİCƏ: 40 İLLİK GİZLİ ŞAHMAT OYUNUNDA MAT
1948-ci ildə “İldırım” qrupunun gənc üzvlərinin Sibir buzlaqlarına basdırılan o gizli andından, 1962-ci ildə VƏTƏN BOYDA İKİ GƏNCİN – OQTAY ELDƏGƏZ VƏ XUDU MƏMMƏDOVUN 25 illik o möcüzəvi Milli Azadlıq Qərargahından, Sadıq Rəhimovun gizli sexlərindən və Heydər Əliyevin dövlət aparatının ən təpəsində qurduğu o toxunulmazlıq qalxanından keçən yol – vahid, qırıq silsiləsi olmayan böyük bir dövlətçilik xətti idi. 1989-cu ildə AXC-nin qurulması və Elçibəyin liderliyi ilə bu 40 illik gizli şahmat oyununda imperiyaya sonuncu, mütləq şahmat matı elan edildi.
Bəli, Azərbaycan xalqı meydana birdən-birdən çıxmamışdı; o, arxasında dayanan bu titanların çiyinlərində yüksələrək azadlığa addımlamışdı. Meydana çıxan kütləni dövlət quran, milli gücə çevirən arxadakı 40 illik gizli şəbəkə kadrlarının intellektual əməyinin nəticəsi idi.
İmperiya da hələ ki, son sözünü deməmişdi. Şahmat taxtasında mat vəziyyətinə düşən qırmızı əjdaha quyruğunu son dəfə fırladaraq Bakını qana bulamağa, Qarabağda qanlı münaqişə ocaqları yandırmağa və yeni qurulan bu milli cəbhəni daxildən darmadağın etmək üçün 1990-cı illərin o dəhşətli ssenarilərini işə salmağa hazırlaşırdı...
AXC rəhbərliyi hakimiyyətə doğru gedən bu qanlı yolda imperiyanın növbəti hərbi və siyasi tələlərindən necə keçəcəkdi? Yeni doğulan müstəqillik hansı qurbanların bahasına qorunacaqdı?
Bütün bu sualların, 20 Yanvar faciəsinin pərdəarxası kəşfiyyat oyunlarının və müstəqilliyin elan olunmasından sonrakı o dramatik dövrün ən gizli detalları növbəti tarixi tədqiqatımızın və yazımızın mövzusu olacaqdır. Gözünüz və diqqətiniz bizdə olsun...
P.S. Növbəti yazımızda BAK-ın yaranma səbəblərinə, orada kimlərin təmsil olunduğuna, arxalarında kimlərin durduğuna və AXC-nin yaranması prosesində bu təşkilatın roluna ən kiçik detallarına qədər aydınlıq gətirəcəyik. Əbülfəz Elçibəy BAK-ı necə zərərsizləşdirdi, Xalq Cəbhəsi ideyasını onların əlindən necə aldı, 17 noyabr mitinqləri necə başladı, bu mitinqlərdə hakimiyyətin rolu nədən ibarət oldu, hadisələrdə Fuad Musayev, Fətulla Hüseynov, Vəli Məmmədov və digər hakimiyyət nümayəndələrinin fəaliyyəti, Heydər Əliyev tərəfdarlarının mövqeyi... Bütün bu faktorların hər birinə aydınlıq gətirilməlidir. Əks-təqdirdə Milli Azadlıq Hərəkatının əsl mahiyyətini anlamaq mümkün olmaz.
Fərəməz Novruzoğlu