İran haqqında danışarkən bir çox insan dərhal farsları xatırlayır. Lakin ölkənin tarixi daha dərin və daha mürəkkəbdir. Əsrlər boyu İran fars və türk siyasi, mədəni və siyasi ənənələrinin bir-birinə qarışdığı bir yer olub. Bölgənin islamlaşmasından sonra türk sülalələri əsrlər boyu dəfələrlə İranın əsas siyasi qüvvəsi kimi ortaya çıxıb. Qəznəvilər, Səlcuqlular, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər, Əfşarlar və Qacarlar ölkənin tarixində dərin iz buraxıblar.
XI əsrdən etibarən İranda türk dövlətlərinin təsiri xüsusilə nəzərə çarpmağa başlayıb. Səlcuqlular Yaxın Şərqin əhəmiyyətli bir hissəsinə təsirini yayaraq geniş bir imperiya yaratdılar. Daha sonra Qaraqoyunlular və Ağqoyunlular Oğuz-Türkmən siyasi gücünün ən vacib mərkəzlərinə çevrilərək Azərbaycanın tarixi və etnik-mədəni mühitinin formalaşmasında mühüm rol oynayıblar. Lakin Səfəvilər sülaləsi xüsusi yer tutur. İranın əhəmiyyətli bir hissəsini birləşdirib güclü mərkəzləşdirilmiş bir dövlət yaratmağa nail olan Səfəvilər olub. Dövlətin qurucusu Şah İsmayıl Xətai təkcə görkəmli bir hökmdar deyil, həm də türk dilində yazan bir şair idi. Onun dövründə türk dili sarayda və hərbi sahədə geniş istifadə olunurdu və dövlətin siyasi elitasının ən vacib dillərindən birinə çevrilirdi. Səfəvilərdən sonra hakimiyyət Əfşarlara, daha sonra isə Qacarlara keçdi. Hər iki sülalə türk mənşəli idi və 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər İranı idarə etməyə davam etdi. Buna görə də, İran tarixini yalnız farsların tarixi kimi danışmaq onun keçmişinin əhəmiyyətli bir hissəsini görməzdən gəlmək deməkdir. Və bu tarix dərsliklərlə məhdudlaşmır. Bu gün milyonlarla Azərbaycan türkü İran əhalisinin ayrılmaz hissəsidir. Onlar ölkənin siyasətində, ordusunda, iqtisadiyyatında, mədəniyyətində və hökumətində mühüm rol oynayırlar. Müasir dövr də göstəricidir. İran prezidenti Məsud Pezeşkian açıq şəkildə Azərbaycan türk köklərindən danışır və mənşəyini qürurla vurğulayır. Onun hakimiyyətə gəlməsi bir daha İranın Azərbaycan icmasının siyasi çəkisini nümayiş etdirdi. Beləliklə, İran tarixində türk amili qısa bir epizod və ya təsadüfi bir hadisə deyil. Bu, onun dövlətçiliyinin əsrlər boyu davam edən bir hissəsidir. Bu, həm fars, həm də türk sivilizasiya ənənələrinin tarixində silinməz iz buraxdığı bir ölkədir. Səlcuqlardan Səfəvilərə, Əfşarlara və Qacarlara qədər türk xalqlarının mirası İran tarixinə əbədi olaraq həkk olunub.
Səbrullah Xan