Akkoyunlu Devleti (1378-1501), Orta Çağ'ın sonlarında Doğu Anadolu, Azerbaycan, Ermenistan ve İran coğrafyasında hüküm sürmüş önemli bir Oğuz Türkmen devletidir. Devletin temel askeri ve siyasi omurgasını, bölgeye göç eden ve burada konar-göçer bir yaşam süren Türkmen boyları oluşturmuştur. Klasik bir hanedan devletinden ziyade bir aşiretler konfederasyonu yapısına sahip olan Akkoyunlular, bünyesinde barındırdığı farklı boyların askeri gücü ve ittifakı sayesinde sınırlarını genişletmiş ve bölgede büyük bir güç haline gelmiştir.
Akkoyunlu konfederasyonunun liderliğini ve yönetici çekirdeğini Oğuzların Üçok koluna mensup olan Bayındır boyu üstlenmiştir. Devletin kurucusu Kara Yülük Osman Bey başta olmak üzere tüm hükümdarlar bu boya mensuptur ve bu nedenle devlet çağdaş kaynaklarda "Bayındıriyye" olarak da anılmaktadır. Ancak devlet, tek bir aşiretin değil, zamanla büyüyen ve genişleyen büyük bir Türkmen ulusunun ortak eseri olmuştur.
Akkoyunlu federasyonunu oluşturan başlıca boylar ve oymaklar şunlardır:
Ana Kurucu Boylar: Bayındır (Yönetici boy), Döğer, Bayat, Çepni ve Avşar boyları konfederasyonun erken dönemdeki askeri ve siyasi temelini oluşturmuştur.
Sonradan Katılan ve Güçlenen Oymaklar: Devletin sınırlarının genişlemesiyle birlikte konfederasyona Musullu, Purnek, İspirli, Hacılu, Moğollu, Bayramlu, Ağaçeri, Alpaut ve Baharlu gibi oymaklar dahil olmuştur.
Bu boylar arasında özellikle Musullu ve Purnek oymakları, devletin ilerleyen dönemlerinde askeri ve idari mekanizmada o kadar güçlenmişlerdir ki, zaman zaman taht kavgalarına yön vermiş ve merkezi otoriteyi sarsacak bir etkiye ulaşmışlardır. Eyaletlerin yönetimi ve ordunun komutası, bu boyların liderleri (emirler) arasında paylaştırılmıştır.
Akkoyunlu Devleti gücünü Oğuz boylarının dinamizminden ve askeri yeteneğinden alan, heterojen yapıda bir Türkmen konfederasyonudur. Başta Bayındır boyunun otoritesi altında birleşen bu oymaklar, devlete askeri fetihlerde büyük bir avantaj sağlamış olsa da, ilerleyen dönemlerde aşiretler arasındaki rekabet ve merkezileşememe sorunu devletin zayıflamasına yol açmıştır. Uzun Hasan döneminde zirveye ulaşan bu yapı, iç çekişmeler ve boyların isyanları neticesinde gücünü kaybetmiş ve nihayetinde Safevi Devleti'nin tarih sahnesine çıkmasıyla son bulmuştur.
Kaynaklar
Sümer, Faruk, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları
Woods, John E., Akkoyunlular: Aşiret, Konfederasyon, İmparatorlık, (Çev. Sibel Özbudun)
Erdoğan, İlhan, "Akkoyunlu Aşiretleri ve Devlet Yönetimindeki Rolleri"
Turan, Osman, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi
Akkoyunlu Türk Budunu