Çin kaynaklarında isimleri K’o-sa olarak geçmektedir. ''Gezen, hür'' anlamına gelmektedir. Türkler'in efsanevi atası Yafes'in 8 çocuğundan birinin soyundan geldiklerine inanılmaktadır. Ogur ve Sabar boylarından oluştukları, Ak-Hunlar'dan türedikleri düşünülmektedir. Hazarlar'ın Uygurlar'la bağı da; Moğolistan'da bulunan, Tez II ve Terhin yazıtlarında ortaya konulmuştur. Hazarlar'ı Kök Türkler'in bir sınır boyu olarak düşünebiliriz.
Kaynaklara bakıldığında 10 boydan oluştukları görülmektedir. Onların arasında; Bulgarların en güçlü ailesi Bars İlliler, Sabar, Peçenek, Türgiş vs. toplulukları görülmektedir.
İlk olarak MS. 558 yılında Kök Türkler'in Açina soyundan gelen bir kağan tarafından devlet kurdukları ve 620 yılından sonra tamamen bağımsız bir devlet haline geldikleri yazılmaktadır.
Ordu ve devlet teşkilatı; diğer Orta Çağ Türk devletleri gibidir. Savaşta gevşek davranmak veya kaçmak en büyük cezayı getirmektedir.
İdil-Ural, Kafkasya ve Kırım civarlarında bulunan Kök Türk harfli kitabeler; Hazar, Bulgar vs. Türk gruplarına aittir. 9. asırda Constantin (Cyrill) adlı rahip tarafından yayılmaya çalışılan bir yazı sistemi de onlara ait diye bilinmektedir. Ayrıca İbranice yazılan mektuplar da bulunmuştur.
Kışı şehirlerinde, yazı yaylalarda geçirmişlerdir. Belencer ve Semender; bilinen en ünlü şehirleridir.
Don Irmağının aşağılarında; savunma amaçlı yapılan meşhur kentleri Sarıg-el (Sarkel); taş ve tuğladan inşa edilmiştir (833), içinde ahşap binalar da bulunmaktaydı. Burada çanak-çömlek ve çeşitli maden işleme atölyeleri mevcuttu. 10. asrın ikinci yarısında Hazar hakanı, Endülüs’te bulunan Yahudi vezire yazdığı mektupta, yaşadığı yerden bahsederken, orada tarlaları ve nar bahçelerinin olduğunu yazmaktadır. Zaman zaman kıtlık olduğunda Slavlar, onlardan tahıl satın almıştır. En başta gelen ihraç ürünleri; hayvanlardan sağlanan kürk, deri ve yine hayvani yiyeceklerle, içeceklerdi. Ayrıca kaliteli silahlar da üretmekteydiler.
Görsel: Hazar Anıtı - Bu simge Hakasya Abakan Türkleri'nde de kullanılmıştır. Simge hakkında çeşitli rivayetler bulunmaktadır.
Bilhan Akkaya