​Kasımcan Kamberi (1910–1956), Uygur halkının tarihine, edebi birikimine ve bağımsızlık mücadelesine derin izler bırakmış görkemli bir şair, mütefekkir ve aktif bir halk kahramanıdır.
​1910 yılında Kaşgar vilayetinin Artuş bölgesinde dünyaya gelen Kamberi, 1923 yılında eğitim almak amacıyla Sovyetler Birliği’ne gitti. Taşkent başta olmak üzere Türkistan'ın fikir merkezlerinde edebi ve siyasi bir birikim kazandı. Kaleme aldığı eserlerde halkın milli bilincini uyandırmayı, eğitimi yaygınlaştırmayı ve bağımsızlık düşüncesini aşılamayı hedefledi.
​1944 yılında patlak veren Üç Vilayet Devrimi’nde aktif rol oynayan Kasımcan Kamberi, İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti’nin kurucu kadroları arasında yer alarak kültür, eğitim ve idare alanlarında kritik görevler üstlendi.
​Edebi Kişiliği ve Başlıca Eserleri
​Kasımcan Kamberi, modern Uygur edebiyatının şekillenmesinde ve bağımsızlık edebiyatının doğuşunda öncü bir role sahiptir. Şiirlerinde vatan sevgisi, özgürlük özlemi, milli birlik ve cehaletle mücadele temalarını işlemiştir.
​"Kurtuluş Yolu" (Qurtulush Yoli): Doğu Türkistan halkının bağımsızlık mücadelesini ve milli uyanışını konu alan en bilinen şiirsel ve edebi yapıtlarındandır.
​"Vatan İçin" (Watan Üchün): Cephedeki savaşçılara ve halka cesaret vermek, milli bilinci diri tutmak amacıyla kaleme aldığı epik şiirlerinden biridir.
​"Bilim ve Maarif" Eserleri: Taşkent'teki eğitimi sırasında ve sonrasında Uygur gençlerinin çağdaş eğitim alması, okullaşması ve milli kimliğini koruması üzerine yazdığı makale ve eğitici metinlerdir.
​Şiir ve Marşlar: 1944 İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti döneminde, ordunun ve halkın dilinden düşmeyen pek çok milli marş ve devrimci şiirin güftesi Kamberi tarafından yazılmıştır. Eserleri o dönem Gulca'da yayımlanan İli Gazetesi ve kültür dergilerinde geniş yer bulmuştur.
​Doğu Türkistan Cumhuriyetleri Tarihi
​Doğu Türkistan coğrafyası, 20. yüzyılda Çin baskısına ve işgaline karşı iki kez bağımsız cumhuriyet ilan etmiştir:
​Birinci Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti (1933–1934): Kaşgar merkezli olarak Sabit Damolla ve Hoca Niyaz Hacı liderliğinde kuruldu. İslam dünyasında ve Türk coğrafyasında anayasal düzene geçen ilk cumhuriyetlerden biri oldu; ancak bölgesel savaş ağalarının ve dış müdahalelerin baskısıyla kısa sürede yıkıldı.
​İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti (1944–1949): İli, Tarbagatay ve Altay (Üç Vilayet) bölgelerindeki halk ayaklanmasıyla Gulca’da kuruldu. Ali Han Töre, Ehmetjan Qasimi ve Kasımcan Kamberi gibi aydınların öncülük ettiği bu devlet; kendi milli ordusunu, okullarını ve idari organlarını oluşturdu. 1949 yılında Çin Komünist Partisi'nin (ÇKP) bölgeyi kontrol altına almasıyla bağımsız yapısı sona erdi.
​Kasımcan Kamberi, ömrünü adadığı özgürlük mücadelesinin ardından 1956 yılında arkasında güçlü bir edebi ve siyasi miras bırakarak hayatını kaybetti.
Tanay Yücel