2 sentyabr 1991-ci il Azərbaycanın müasir tarixində ölkənin ərazi bütövlüyünə qarşı yönəlmiş separatçı təşəbbüslərdən birinin həyata keçirildiyi tarix kimi yadda qalıb.
Həmin gün Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti və Şaumyan rayonunun xalq deputatları sovetlərinin birgə sessiyasında “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın yaradılması haqqında bəyannamə qəbul edildi. Separatçı təşəbbüsə əsasən, yeni qurumun Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin və Şaumyan rayonunun ərazisində yaradıldığı elan olunurdu.
Bu hadisənin tarixini dəqiq göstərmək xüsusilə vacibdir: söhbət 2 sentyabr 1992-ci ildən deyil, 2 sentyabr 1991-ci ildən gedir.
SSRİ-nin dağılması ərəfəsində separatçı elan.
1991-ci ilin ikinci yarısında Sovet İttifaqında siyasi böhran dərinləşir, ittifaq respublikaları ardıcıl olaraq müstəqilliklərini elan edirdilər. Azərbaycan da, 30 avqust 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında Bəyannamə qəbul etmiş, 18 oktyabr 1991-ci ildə isə “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı”nı qəbul etmişdi.
Məhz belə mürəkkəb siyasi şəraitdə Dağlıq Qarabağdakı erməni separatçı qüvvələri Azərbaycanın konstitusion ərazisində ayrıca siyasi qurum yaratmağa cəhd göstərdilər.
2 sentyabr tarixli bəyannamə ilə elan edilən qurum Azərbaycanın dövlət sərhədlərini və ərazi statusunu dəyişdirə biləcək beynəlxalq-hüquqi qüvvəyə malik sənəd deyildi. Azərbaycan həmin təşəbbüsü qəbul etmədi və beynəlxalq ictimaiyyət də, bu qurumu müstəqil dövlət kimi tanımadı.
Hüquqi müstəvidə separatçı iddianın əsassızlığı.
Həmin dövrdə muxtar ərazilərin statusu məsələsi SSRİ-nin hüquqi sistemi daxilində də, xüsusi qaydalarla tənzimlənirdi.
3 aprel 1990-cı ildə qəbul edilmiş “SSRİ-dən çıxışla bağlı məsələlərin həlli qaydası haqqında” SSRİ Qanunu ittifaq respublikalarının SSRİ-dən ayrılması zamanı həmin respublikaların tərkibindəki muxtar respublikalar, muxtar vilayətlər və digər muxtar qurumların status məsələsinin ayrıca müəyyənləşdirilməsini nəzərdə tuturdu.
Lakin bu müddəa muxtar vilayətin birtərəfli qaydada özünü müstəqil dövlət elan etməsi və başqa dövlətin ərazisindən ayrılması üçün avtomatik hüquqi əsas yaratmırdı.
Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti həmin dövrdə Azərbaycan SSR-in tərkibində idi. Buna görə də, 2 sentyabr 1991-ci ildə qəbul edilmiş bəyannamə Azərbaycan ərazisinin beynəlxalq-hüquqi statusunu birtərəfli qaydada dəyişdirmək iqtidarında deyildi.
26 noyabr 1991: DQMV statusunun ləğvi.
Separatçıların 2 sentyabr 1991-ci il tarixli elanından sonra proses daha da, kəskinləşdi.
26 noyabr 1991-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Soveti Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin statusunun ləğv edilməsi haqqında qərar qəbul etdi. Bununla Azərbaycan qanunvericiliyində DQMV adlı inzibati-ərazi vahidinin mövcudluğuna son qoyuldu.
Beləliklə, separatçı qurumun özünü DQMV-nin siyasi varisi kimi təqdim etmək cəhdi Azərbaycan qanunvericiliyi baxımından da, legitimlik əldə etmədi.
Beynəlxalq hüquq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təsdiqlədi.
Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasından sonra ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində suverenliyi beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən qəbul edildi.
Dağlıq Qarabağın Azərbaycan ərazisi olması isə sonrakı illərdə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrində də, öz əksini tapdı.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul etdi.
Bu qətnamələrdə:
- Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinə hörmət prinsipi təsdiqləndi;
- Azərbaycan ərazilərinin işğalı ilə bağlı ciddi narahatlıq ifadə edildi;
- işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması tələb edildi;
- münaqişənin sülh yolu ilə həlli və atəşkəsə əməl olunması məsələləri gündəmə gətirildi.
Bununla beynəlxalq səviyyədə Dağlıq Qarabağın Azərbaycandan ayrılaraq müstəqil dövlət olması barədə separatçı iddianın tanınmadığı bir daha nümayiş etdirildi.
2008-ci ildə BMT Baş Assambleyasının 62/243 saylı qətnaməsi də, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində ərazi bütövlüyünü dəstəklədi və işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən erməni qüvvələrinin çıxarılmasını tələb etdi.
Ermənistanın dəstəyi və münaqişənin dərinləşməsi
2 sentyabr 1991-ci ildə elan edilən separatçı qurum sonrakı illərdə yalnız siyasi bəyanat səviyyəsində qalmadı.
Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə Ermənistanla separatçı qüvvələr arasında hərbi, siyasi və digər əlaqələr genişləndi. Nəticədə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsi ilə yanaşı, ətraf rayonlarının da, böyük hissəsi işğal edildi.
Bu proses Azərbaycanın geniş ərazilərinin nəzarətdən çıxmasına, yüz minlərlə azərbaycanlının doğma yaşayış yerlərindən məcburi köçkün düşməsinə və ağır humanitar nəticələrə səbəb oldu.
Beləliklə, 2 sentyabr 1991-ci ildəki separatçı siyasi təşəbbüs sonrakı illərdə daha genişmiqyaslı hərbi-siyasi qarşıdurmanın bir hissəsinə çevrildi.
2020-ci il: status-kvonun dəyişməsi.
Uzun illər davam edən danışıqlara baxmayaraq, münaqişənin yekun siyasi həlli mümkün olmadı.
27 sentyabr 2020-ci ildə Azərbaycan və Ermənistan arasında genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar başladı. 44 gün davam edən müharibə nəticəsində Azərbaycan bir sıra işğal olunmuş ərazilər üzərində nəzarətini bərpa etdi.
10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması rəsmiləşdirildi.
2020-ci il müharibəsi 1990-cı illərdən formalaşmış hərbi-siyasi status-kvonu əsaslı şəkildə dəyişdirdi.
19–20 sentyabr 2023: separatçı idarəetmənin sona çatması.
Münaqişənin son mərhələsi 19 sentyabr 2023-cü ildə başladı.
Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin həyata keçirdiyi lokal xarakterli hərbi tədbirlər nəticəsində Qarabağdakı separatçı silahlı qüvvələr 20 sentyabrda atəşkəs barədə razılaşmanı qəbul etdilər və silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi prosesi başlandı.
Bununla Azərbaycanın Qarabağ üzərində faktiki nəzarəti tam bərpa olundu.
28 sentyabr 2023-cü ildə separatçı qurumun rəhbəri Samvel Şahramanyan imzaladığı fərmanla həmin qurumun bütün dövlət strukturlarının 1 yanvar 2024-cü ilədək ləğv edilməsini nəzərdə tutan qərar qəbul etdi.
Beləliklə, 1991-ci ildən etibarən mövcud olmuş separatçı siyasi-hərbi strukturun Qarabağdakı faktiki idarəçiliyi sona çatdı.
Tarixi nəticə.
2 sentyabr 1991-ci ildə elan edilmiş “Dağlıq Qarabağ Respublikası” Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyünü dəyişdirən legitim dövlət qurumu kimi tanınmadı.
Onun “müstəqillik” iddiası Azərbaycan tərəfindən qəbul edilmədi, beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən dövlət kimi tanınmadı və BMT sənədlərində Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin tərkibində nəzərdən keçirildi.
Sonrakı otuz ildən artıq müddətdə bu məsələ Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin əsas siyasi və hüquqi məsələlərindən biri olaraq qaldı.
2020-ci il müharibəsi və xüsusilə 19–20 sentyabr 2023-cü il hadisələrindən sonra Azərbaycanın Qarabağ üzərində faktiki nəzarəti tam bərpa edildi.
Beləliklə, 2 sentyabr 1991-ci ildə başlanmış separatçı siyasi layihənin Qarabağdakı faktiki hakimiyyət mərhələsi 2023-cü ildə sona çatdı.
Tarixi yaddaş üçün.
2 sentyabr 1991 — separatçı “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın elan edilməsi.
26 noyabr 1991 — DQMV statusunun Azərbaycan tərəfindən ləğv edilməsi.
1993 — BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri.
2020 — 44 günlük müharibə və ərazilərin əhəmiyyətli hissəsinin azad edilməsi.
19–20 sentyabr 2023 — Azərbaycanın Qarabağ üzərində tam nəzarətinin bərpası.
28 sentyabr 2023 — separatçı qurumun özünü buraxmasını nəzərdə tutan fərmanın imzalanması.
1 yanvar 2024 — separatçı qurumun elan etdiyi formal xitam tarixi.
2 sentyabr 1991-ci ildə elan edilən separatçı layihə, 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağ üzərində Azərbaycanın suveren nəzarətinin tam bərpası ilə tarixi-siyasi baxımdan öz son mərhələsinə çatdı.
Hərbi Analiz