Eleusis kenti Attika bölgesinde, Attika, Boiotia ve Peleponnesos
bölgelerini birleştiren ticaret yolunun üzerinde, Atina'nın 22 km. batısında yer almaktadır. Eleusis'deki Demeter kültüne ilişkin en önemli kaynak olanDemeter'e Hymnos'un Homeros'a ait olduğu söylenilmesine karşın, bu eser gerçekte ondan çok daha geç bir döneme, İ.Ö. 7. yüzyılın sonları ile 6.yüzyılın başlarına tarihlendirilmektedir. Değişik yazarlar tarafından
yazılmış olan ve kullanılan vezin, sıfatlar vb. nedeniyle geleneğin
Homeros'a mal ettiği bu ilahiler için biz aslına sadık kalarak "hymnos"terimini kullandık. Demeter, mitosda olduğu gibi, dinde de kızı Persophone ile sıkı bir birliktelik içindedir ve ikisi birden kısaca "Tanrıçalar" olarak adlandırılan bir çift oluşturmuşlardır. Tanrıça ile kızının serüvenleri, onlarla ilgili mitosun temelini oluşturur. Bu mitosun derin anlamını kavrayabilmek,
ancak Eleusis gizemlerinin sırlarına ermekle olasıdır. Tüm hymnoslar içinde 495 dizeyle en uzun şiirlerden biri olan Demeter'e Hymnos, hem tanrıça ve
kızının mitosunu hem de Eleusis gizemlerinin kökenini anlatır. Ancak söz konusu hymnosun tartışılmaz önemi, Antikçağ Yunan kadınlarının dinsel dünyalarına ve özellikle ritüellerdeki rollerini biçimlendiren ruhsal yaşamlarına ışık tutmasından kaynaklanmaktadır.
Homeros destanlarında "güzel saçlı kraliçe" ya da "güzel örgülü
Demeter" diye anılan toprak ve bereket tanrıçası Demeter, adını "toprak ana" anlamına gelen Ge-meter'den alır. Kronos ile Rhea'nın kızı olup ikinci tanrı kuşağındandır ve kardeşi, baş tanrı Zeus ile beraberliğinden kızı
Persephone doğar. Bütün bölgelerde ve tüm Yunan kentlerinde tapınılan Eleusis'de Demeter Kültü ve Kadın Ritüelleri 39
tanrıçalar içinde halk tarafından en çok tutulanı ve en eskisi Demeter'di. Demeter, yapısal bağlamda neolitik çağın Doğa, Doğurganlık (Yaratıcılık) ve Bereket Tanrıçalarının bir uzantısıydı. Ekinleri ve özellikle buğdayı simgeleyen tanrıçanın tek mitosu mevsimleri sembolize eden söz konusu
hymnosda geçen efsanedir. Yunan dünyasının daha çok buğday tarımı yapılan bölgelerinde tapınım gören Demeter'in en önemli kült merkezi Eleusis idi.
Demeter ve kızı Persephone onuruna her yıl düzenlenen bayramlar, tüm Yunan dünyasının katılımıyla gerçekleşen saygın dinsel kutlamalarının başında yer alırdı.
Demeter adına kutlanan bayramlar, diğer tüm bayramlar
gibi geçit törenleri, şölenler ve çeşitli oyunlardan oluşur, demoslar* ya da kentler tarafından, amacına uygun olarak düzenli aralıklarla yapılırdı. Eleusis dinsel törenleri kapsamında Attika bölgesi genelinde Demeter ve kızı
Persophone onuruna kutlanan sekiz büyük bayram vardı: Proerosia, Thesmophoria, Haloa, Khloaia, Mikra Mysteria (Küçük Gizemler),Thargelia (Harman), Skira ve Makra Mysteria (Büyük Gizemler). Eleusis'de yaklaşık olarak İ.Ö. 750 yılında, söz konusu bu bayramlar çerçevesinde "Eleusis gizem törenlerinin"de düzenlenmeye başlamasıyla, yalnızca tanrı
evi sayılan tapınakların aksine, kare planlı bir toplantı salonu ve üç tarafında halkın törenler sırasında oturması için basamakları olan Telesterion** inşa
edilmiştir. Bu toplantı salonun bir köşesinde etrafı duvarla çevrili en kutsal kült yeri (anaktoron) yer almaktaydı. İ.Ö. 600'de öncekinden daha geniş bir Telesterion'un yapılarak Eleusis gizemleri bütün Yunan halklarına açık bir kült haline getirilmiştir. Peisistratos ve oğulları döneminde (İ.Ö. 6.yüzyılın
ortaları) yeni yapılan surlar ve daha da geniş bir Telesterion inşa edilmesiyle tapınak büyütülmüştür. Pers savaşları sırasında yıkılan bu yapı, İ.Ö. 5. yüzyılın ikinci yarısında Perikles tarafından yeniden yapılmış ve dönemin en
tanınan tapınaklarından biri haline gelmişti. Roma İmparatorluğu döneminde de önemini koruyan tapınak İ.S. 390 yılında Theodosius'un pagan kültlerine karşı başlattığı savaşa ve İ.S. 396 yılında da Vizigotların saldırılarına
dayanamayarak yıkılmıştır.
Eleusis'deki Demeter kültünün kökeni konusunda kesin bilgi
olmamasına karşın, Akdeniz dünyası içerisinde yer alan dört bölgenin adı geçmektedir: Mısır, Thesalia, Girit ve Thrakia. Tarihçi Herodotos (İ.Ö. 484- 424), Demeter kültünün, Danaos'un kızları tarafından Mısır'dan getirildiğini Pausanias.X.38.11.
Demos: Yerel anlamda kendine ait belirli sınırları, hazinesi ve kültleri olan küçük idari
birliklere verilen ad.
** Telesterion: Erginleme evi.
G. Mylonas. Eleusis and the Eleusinian Mysteries. Princeton, 1969, s.77-78.
Bkz. Eleusis Telesterion'u ve gizemlerinin tarihi konusunda G. Mylonas. A.g.e. s. 23-189.
Ayşen Sina
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi
44,1 (2004) 37-52
Nesrin Ozan