Azərbaycanın eks-prezidenti Əbülfəz Elçibəy və onun liderlik etdiyi Xalq Cəbhəsi hakimiyyəti (1992-1993) haqqında irəli sürülən bəzi iddialar, obyektiv tarixi faktlardan daha çox şəxsi siyasi şərhlərə və subyektiv yanaşmalara əsaslanır.
Onların sosial şəbəkələrdə və video-bloqlarında Elçibəy irsi ilə bağlı səsləndirdiyi tənqidlərin doğruluq dərəcəsini və cəmiyyətdəki əks-sədasını aşağıdakı faktiki faktorlarla qiymətləndirmək olar:
1. İddiaların Doğruluq Səviyyəsi və Tarixi Faktlar
Siyasi Tənqid: Belələri Elçibəy hakimiyyətini əsasən səriştəsizlik, idarəetmə zəifliyi, daxili qruplaşmaların qarşısını ala bilməmək və 1993-cü ilin iyun böhranı zamanı Bakını tək qoyub Kələkiyə getməkdə günahlandırırlar. Bu tənqidlərin bəzisi o dövrün bir çox siyasətçiləri və tarixçiləri tərəfindən də qəbul edilən siyasi reallıqlardır.

Radikal və Subyektiv Yanaşma: Bəzilərinin bəzən Elçibəyin şəxsiyyətini, onun milli azadlıq hərəkatındakı rolunu və niyyətini tamamilə neqativ müstəvidə təqdim etmələri tarixi konsensusla ziddiyyət təşkil edir. Tarixi sənədlər və şahidlər Elçibəyin idarəetmədə bəzi səhvlər etdiyini desələr də, onun şəxsi dürüstlüyünü, xalqa bağlılığını və Azərbaycan dövlətçiliyinə xidmətini inkar etmirlər. [1, 2]
2. Cəmiyyətdə və Siyasi Müstəvidə Reaksiya
Müxalifətin və Elçibəyçilərin Cavabı: Elçibəy irsinin daşıyıcıları (AXCP, Müsavat partiyası təmsilçiləri və köhnə cəbhəçilər) onların Elçibəyə qarşı bu iddialarını "qərəzli, reallıqdan uzaq və populyarlıq qazanmaq məqsədli" kampaniya kimi dəyərləndirirlər. Onlar bəyan edirlər ki, Elçibəy dövründə formalaşan “ Elçibəyçilik “ ideologiyası (demokratizm, rus ordusunun çıxarılması, milli valyuta, test üsulu və s.) Azərbaycan tarixinin ən parlaq səhifələrindəndir. [1, 2]
Sosial Şəbəkə Reaksiyaları: Elçibəyə qarşı olan videoların altında yazılan şərhlərdən və ictimai müzakirələrdən görünür ki, Azərbaycan ictimaiyyə- tinin böyük əksəriyyəti Elçibəyə qarşı bu dərəcədə kəskin və radikal ittihamları qəbul etmir və bunu milli liderin ruhuna hörmətsizlik sayır.
Xülasə
Onların Elçibəyə qarşı iddialarında Elçibəy hakimiyyətinin real siyasi və hərbi uğursuzluqlarına (məsələn, daxili çəkişmələr, Gəncə qiyamının qarşısının alına bilməməsi) toxunulsa da, bu iddiaların ümumi tonu və təqdimat forması birmənalı, qərəzli və subyektivdir. Tarixi hadisələri tam obyektivliyi ilə deyil, yalnız öz siyasi baxış bucağından şərh etdikləri üçün onların iddiaları elmi və ya mütləq tarixi həqiqət kimi qəbul edilmir.
Əbülfəz Elçibəy hakimiyyəti dövrünə (1992–1993) dair tənqidçilərin toxunduğu Kələkiyə gediş, rus ordusunun çıxarılması və hərbi uğursuzluqlar mövzuları üzrə arxiv sənədlərinə, rəsmi qərarlara və tarixi xronologiyaya əsaslanan faktiki məlumatlar aşağıdakılardır:
1. Rus Ordusunun Azərbaycandan Çıxarılması
Bəzi müxalif şəxslər bu prosesin yalnız siyasi şou olduğunu və ya rəsmilərin (məsələn, keçmiş müdafiə naziri Rəhim Qazıyevin) şəxsi rolu sayəsində baş verdiyini iddia edirlər. Lakin rəsmi arxivlər tamamilə fərqli hüquqi və tarixi faktı təsdiqləyir: [1]
Tarixi Sənəd: 1992-ci ilin iyul ayında Rusiya və Azərbaycan arasında sovet qoşunlarının ölkədən çıxarılması barədə rəsmi qrafik imzalanmışdır.
Faktiki Nəticə: 25 may 1993-cü ildə Rusiya imperiyasının (və sovetlərin) sonuncu hərbi kontingenti (104-cü qvardiya hava-desant diviziyası) Gəncəni tamamilə tərk etdi. [1]
Tarixi Əhəmiyyəti: Azərbaycan keçmiş SSRİ məkanında Rusiya qoşunlarını öz ərazisindən tamamilə çıxaran ilk respublika oldu.
Bədəli (Tənqid və Reallıq): Bu hadisədən cəmi 10 gün sonra (4 iyun 1993) Gəncədə Elçibəy hökumətinə qarşı hərbi qiyam başladı. Bir çox tarixçilər və sənədlər təsdiqləyir ki, Rusiyanın hərbi rəhbərliyi (xüsusilə Pavel Qraçov) ordunun çıxarılmasının qisasını məhz Surət Hüseynovun əli ilə qiyam təşkil edərək aldı. [1, 2]
2. Əbülfəz Elçibəyin Kələkiyə Gedişi (17-18 İyun 1993)
Bu hadisə bəzi tənqidçilər tərəfindən "prezidentin qorxub qaçması" və ya "hakimiyyəti bilərəkdən təhvil verməsi" kimi təqdim olunur. Tarixi sənədlər və şahid ifadələri isə vəziyyətin vətəndaş müharibəsinin qarşısını almaq məqsədilə atılan məcburi addım olduğunu göstərir: [1, 2]
Hadisələrin Xronologiyası: 4 iyun 1993-cü ildə Gəncədə Surət Hüseynovun tabeliyindəki 709-cu hərbi hissə dövlətə qarşı üsyan qaldırdı. Qiyamçı qüvvələr Bakıya doğru irəliləyirdi və Bakıdakı rəsmi güc strukturları (DİN, MTN və Müdafiə Nazirliyi) iflic vəziyyətində idi. [1]
Gediş Səbəbi (Arxiv bəyanatları):
Elçibəy Kələkiyə getdikdən sonra verdiyi rəsmi bəyanatlarda və müsahibələrində bildirmişdi: "Mən Bakıda qalsaydım, qiyamçılar prezident sarayına hücum edəcəkdi. Bu isə Bakı küçələrində minlərlə insanın qırılmasına və ölkədə qanlı vətəndaş müharibəsinə səbəb olacaqdı". [1]
Hüquqi Akt:
24 iyun 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi rəhbərliyini Bakıda qoyub getdiyinə görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Əbülfəz Elçibəyin səlahiyyətlərinin dayandırılması və onun icrasının Heydər Əliyevə həvalə edilməsi barədə qərar qəbul etdi. [1]
Nəticə:
Elçibəy 1997-ci ilə qədər Ordubadın Kələki kəndində faktiki daxili mühacirətdə yaşadı, lakin rəsmən istefa ərizəsi yazmadı.
3. Hərbi Uğursuzluqlar və Səbəbləri
Bızilərinin Elçibəy hakimiyyətini Qarabağda hərbi uğursuzluqlara, Şuşa və Laçının (və daha sonra Kəlbəcərin) itirilməsinə görə günahlandırması faktiki olaraq yalnız qismən doğrudur, çünki xronologiya fərqlidir:
Şuşa və Laçının İtirilməsi: Şuşa (8 may 1992) və Laçın (18 may 1992) işğal olunarkən Əbülfəz Elçibəy hələ prezident deyildi, ölkəni Ayaz Mütəllibovun devrilməsindən sonra müvəqqəti rəhbərlik idarə edirdi. Elçibəy 7 iyun 1992-ci ildə prezident seçildi.
Hərbi Uğurlar (Goranboy əməliyyatı): Elçibəyin Ali Baş Komandanlığı dövründə, 1992-ci ilin yayında Azərbaycan ordusu böyük uğurlara imza atdı. Ağdərə rayonu tamamilə, Goranboy və Laçının onlarla kəndi erməni işğalçılarından azad edildi. Bu, Qarabağ müharibəsi tarixinin ən böyük irimiqyaslı və uğurlu hücum əməliyyatı idi.
Kəlbəcərin Süqutu və Uğursuzluqlar: 1993-cü ilin aprelində Kəlbəcərin işğalı Elçibəy hökumətinin ən böyük hərbi-siyasi məğlubiyyəti oldu. Arxiv sənədləri və hərbi təhqiqatlar göstərir ki, buna səbəb ordu daxilindəki ciddi siyasi çəkişmələr (Surət Hüseynovun və Rəhim Qazıyevin qüvvələrini cəbhədən çəkməsi) və vahid komandanlığın olmaması idi. Məhz Kəlbəcərin süqutundan sonra ölkədə fövqəladə vəziyyət elan olundu və iyun qiyamına zəmin yarandı. [1, 2]
Faktların Ümumi Qiymətləndirilməsi
Elçibəy əleyhidarlarının iddiaları ilə rəsmi arxiv sənədləri müqayisə edildikdə görünür ki:
1. Rus ordusunun çıxarılması tarixi sənədlərlə təsdiqlənən real faktdır.
2. Kələkiyə gediş "qorxu" deyil, vətəndaş müharibəsindən qaçmaq üçün siyasi çıxılmazlıq aktı olub.
3. Hərbi uğursuzluqlar isə idarəetmə səriştəsizliyindən daha çox, ordu daxili xəyanətlər və siyasi qruplaşmaların dövlətə baş qaldırması ilə bağlı olub.
Aydın Qasımlı