Xalq artisti Şəfiqə Məmmədova Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının (AKİ) sədri seçilib. Qərar sentyabrın 11-də Nizami Kino Mərkəzində keçirilən konfransda səsvermə yolu ilə qəbul edilib. Səsvermədə 206 İttifaq üzvünün iştirak etdiyi bildirilir.
Şəfiqə Məmmədovanın sədr seçilməsindən sonra Azərbaycan kinosunun vəziyyəti ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilib. Bəzi yanaşmalarda bu seçkinin milli kinonun inkişafına ciddi töhfə verməyəcəyi, Azərbaycan kinosunun vəziyyətinin daha da pisləcəyi səslənib.
Lakin burada başqa bir məqam da var - Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı ümumiyyətlə, Azərbaycan kinosunun inkişafına cavabdeh dövlət qurumudurmu?
Məsələyə bu prizmadan baxanda Şəfiqə Məmmədovanın sədrliyinin Azərbaycan kinosunun taleyini müəyyən edən əsas faktor olmadığı görünür.
Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı 11 yanvar 1963-cü ildə Respublika Kinematoqrafiya İşçilərinin I Təsisat Qurultayında yaradılıb.
İttifaqın özünün təqdim etdiyi məlumata görə, AKİ Azərbaycanın peşəkar yaradıcı kino işçilərini könüllü əsaslarla birləşdirən ictimai təşkilatdır. Təşkilat Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, “Qeyri-hökumət təşkilatları (ictimai birliklər və fondlar) haqqında” qanun və öz nizamnaməsi əsasında fəaliyyət göstərən müstəqil qurumdur.
Yəni AKİ-nin statusu dövlət idarəsi və ya kino sənayesinin icraedici dövlət qurumu statusunda deyil.
İttifaqın əsas məqsədi milli kinonun inkişafına töhfə vermək, kino işçilərinin maraqlarını təmsil etmək, onların peşəkar, vətəndaş və sosial hüquqlarını müdafiə etmək, digər yaradıcı və ictimai təşkilatlarla, eləcə də dövlət qurumları ilə əməkdaşlıq etməkdir.
Bu baxımdan AKİ-ni Azərbaycan kinosunun birbaşa idarəedicisi kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Bəs kino siyasətini kim həyata keçirir?
Azərbaycan kinosunun inkişafı ilə bağlı əsas institusional yük isə Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Respublikası Kino Agentliyinin üzərinə düşür.
Kino Agentliyinin Nizamnaməsində açıq şəkildə göstərilir ki, Agentlik Azərbaycan Respublikasında kinematoqrafiyanın inkişafı, yerli və müştərək kino istehsalının dəstəklənməsi, kino mədəniyyətinin təbliği, kino sənayesi iştirakçılarının fəaliyyətinin stimullaşdırılması və Azərbaycan kinosunun dünya kinematoqrafiyasına inteqrasiyası istiqamətlərində fəaliyyət göstərən publik hüquqi şəxsdir.
Daha da əhəmiyyətlisi, Agentliyin fəaliyyət istiqamətləri sırasında müvafiq sahənin inkişafını təmin etmək, milli kino irsini qorumaq və zənginləşdirmək, kino sənayesinə sərmayələrin cəlb olunması, kino sahəsində çalışanların peşəkarlığının artırılması və tabeliyindəki kinematoqrafiya müəssisələrinin idarə olunması kimi vəzifələr var.
Başqa sözlə, söhbət filmlərin istehsalının dəstəklənməsindən, kino sənayesinin inkişafından, maliyyə və institusional mexanizmlərdən gedirsə, burada əsas məsuliyyət AKİ-nin deyil, dövlətin kino siyasətini həyata keçirən strukturların üzərinə düşür.
O zaman AKİ nə edə bilər?
Bu, AKİ-nin əhəmiyyətsiz olduğu anlamına gəlmir.
Əksinə, belə yaradıcı birliklərin kino mühitində mühüm funksiyası ola bilər. AKİ kino ictimaiyyətinin mövqeyini ifadə edə, kino xadimlərinin hüquqlarını müdafiə edə, dövlət qurumlarına təkliflər verə, müzakirələr təşkil edə, ssenari və kino layihələrini təşviq edə, beynəlxalq kino təşkilatları ilə əlaqələri genişləndirə və Azərbaycan kinosunun təbliğinə xidmət edə bilər.
İttifaqın fəaliyyəti barədə məlumatlarda son illərdə ssenari müsabiqələrinin, film nümayişlərinin və beynəlxalq layihələrdə iştirakın təşkil edildiyi də görünür.
Amma bütün bunlar bir məsələni dəyişmir: ictimai təşkilatın sədrinin seçilməsi ilə dövlətin kino siyasəti avtomatik olaraq dəyişmir.
81 yaş məsələsi niyə müzakirə olunur?
Şəfiqə Məmmədovanın 81 yaşında sədr seçilməsi təbii olaraq müzakirə mövzusuna çevrilə bilər. Lakin burada əsas məsələ yaşın özü deyil.
Əsas sual budur: AKİ sədrindən nə gözlənilir?
Əgər gözlənti dövlət kino siyasətini dəyişmək, film istehsalına dövlət vəsaiti ayırmaq, kino müəssisələrini idarə etmək, prodüserlər üçün maliyyə mexanizmləri yaratmaq və kino sənayesinin iqtisadi modelini qurmaqdırsa, bunlar sırf İttifaq sədrinin səlahiyyətləri deyil.
Əgər söhbət kino ictimaiyyətinin bir araya gətirilməsindən, yaradıcı şəxslərin hüquqlarının müdafiəsindən, peşəkar mühitin formalaşdırılmasından və dövlət qurumlarına real təkliflər verilməsindən gedirsə, AKİ sədrinin fəaliyyəti burada əhəmiyyətli ola bilər.
Deməli, məsələyə yalnız “81 yaşlı aktrisa niyə sədr seçildi?” sualı ilə yanaşmaq problemin mahiyyətini dəyişmir.
Problem bir şəxsdən daha böyükdür
Rasim Balayevin ölümündən sonra AKİ sədrliyinin Şəfiqə Məmmədovaya həvalə edilməsi də göstərdi ki, söhbət ilk növbədə təşkilati rəhbərlikdən gedir. Balayev 2022-ci ildən AKİ-yə rəhbərlik edib və 29 mart 2026-cı ildə vəfat edib. Onun ölümündən sonra sədr səlahiyyətləri müvəqqəti olaraq Şəfiqə Məmmədovaya verilib.
Bu gün isə Məmmədova artıq rəsmi şəkildə sədr seçilib.
Ancaq Azərbaycan kinosunun real vəziyyətinə qiymət verərkən bir şəxsin seçilməsini əsas səbəb və ya əsas problem kimi təqdim etmək asan, lakin yetərli izah deyil.
Çünki kino sənayesi yalnız aktyor və rejissorlardan ibarət deyil. Burada dövlət maliyyələşməsi, film istehsalı, prodüserlik institutu, ssenari məktəbi, texniki baza, kinozallar, distribusiya, beynəlxalq bazara çıxış, kadr hazırlığı və rəqabətli film mühiti kimi çoxsaylı məsələlər var.
Bunların böyük hissəsi isə dövlət kino siyasəti və onun icra mexanizmləri ilə bağlıdır.
Əsl sual AKİ-yə yox, kino siyasətinə ünvanlanmalıdır
Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının yeni sədrinin seçilməsi ilə bağlı “kino məhv oldu” tipli qiymətləndirmələrdən daha vacib məsələ budur:
Azərbaycanın kino siyasətinə cavabdeh qurumlar son illərdə qarşıya qoyulan məqsədlərə nə qədər nail olublar?
Kino istehsalına ayrılan vəsait necə bölüşdürülür? Hansı layihələr maliyyələşdirilir? Seçim mexanizmləri nə qədər şəffafdır? Yerli prodüserlərin imkanları artırılıbmı? Yeni rejissor və ssenaristlərin kino bazarına daxil olması üçün hansı mexanizmlər yaradılıb? Azərbaycan filmlərinin beynəlxalq festivallarda və kommersiya bazarında görünürlüğü hansı səviyyədədir?
Məhz bu suallar Azərbaycan kinosunun gələcəyini müəyyənləşdirə bilər.
Çünki AKİ-nin sədrini dəyişməklə Azərbaycan kinosunun taleyini dəyişmək mümkün deyil.
İttifaq yaradıcılıq mühitinin və kino ictimaiyyətinin təşkilatlanmasına xidmət edə bilər. Dövlət kino siyasətini isə dövlətin bunun üçün yaratdığı institutlar həyata keçirməlidir.
Ona görə də Şəfiqə Məmmədovanın sədr seçilməsini Azərbaycan kinosunun “xilas planı” kimi təqdim etmək də, bütün problemlərin səbəbini onun yaşında və ya şəxsində axtarmaq da doğru yanaşma deyil.
Ədil Hüseynov