Yeni mexanizmin fermerlər üçün üstünlükləri və riskləri açıqlanıb

Azərbaycanda kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların parçalanmış vəziyyətdə qalmasının qarşısının alınması və onların daha səmərəli istifadəsi üçün yeni hüquqi mexanizm yaradılıb.

Bestmedia.az xəbər verir ki, torpaqların konsolidasiyası ilə bağlı qanunvericilik bazası formalaşdırılıb, indi isə bu prosesin necə həyata keçiriləcəyini müəyyən edən xüsusi qaydalar hazırlanacaq.

Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il 14 iyul tarixli qanunvericilik dəyişikliklərinin tətbiqi ilə bağlı imzaladığı fərmana əsasən, Nazirlər Kabineti kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların konsolidasiyası qaydasını 6 ay müddətində müəyyən etməli və bu barədə dövlət başçısına məlumat verməlidir.

Bununla yanaşı, daşınmaz əmlakın dövlət kadastr sənədlərinin məzmununa dair təkliflərin də Nazirlər Kabineti tərəfindən hazırlanaraq 6 ay ərzində Prezidentə təqdim edilməsi nəzərdə tutulub.

Konsolidasiya nədir?

Sadə dillə desək, konsolidasiya müxtəlif şəxslərə məxsus və ya istifadəsində olan xırda və parçalanmış kənd təsərrüfatı torpaq sahələrinin daha səmərəli və əlverişli formada yenidən təşkil edilməsidir.

Yeni hüquqi mexanizm çərçivəsində torpaq sahələrinin birləşdirilməsi, bölünməsi, sərhədlərinin dəyişdirilməsi və müəyyən hallarda torpaq sahələrinin və ya onların hissələrinin dəyişdirilməsi mümkün olacaq.

Məqsəd kənd təsərrüfatı üçün istifadə olunan torpaqların həddindən artıq xırdalanmasının qarşısını almaq və istehsal üçün daha əlverişli sahələr yaratmaqdır.

Qanunvericilikdə bununla bağlı yeni hüquqi baza yaradılıb. Dəyişikliklər Torpaq Məcəlləsi ilə yanaşı, Mülki Məcəlləyə, “Daşınmaz əmlakın dövlət kadastrı, torpaqların monitorinqi və yerquruluşu haqqında”, “Torpaq bazarı haqqında” və “Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında” qanunlara da toxunur.

Torpaqlar sahibindən zorla alınacaq?

Konsolidasiya anlayışının torpaqların dövlət tərəfindən kütləvi şəkildə müsadirə edilməsi kimi başa düşülməsi düzgün deyil.

Yeni mexanizmdə torpaq mülkiyyətçilərinin hüquqlarının qorunması və torpaqların ekvivalent bazar dəyərinin nəzərə alınması əsas prinsiplərdəndir. Konsolidasiya nəticəsində mülkiyyətçiyə verilən yeni torpağın bazar dəyəri əvvəlki sahənin dəyərindən aşağı olarsa, yaranan fərqin kompensasiya edilməsi nəzərdə tutulur. Əksinə, yeni sahənin dəyərinin yüksəlməsi mülkiyyətçi üçün avtomatik olaraq əlavə ödəniş öhdəliyi yaratmır.

Bu səbəbdən prosesin əsas məqsədini torpağın sahibindən alınması deyil, torpaq sahələrinin daha optimal formada yenidən təşkil edilməsi kimi qiymətləndirmək olar.

Proses necə həyata keçiriləcək?

Qanunvericilikdə konsolidasiya ilə bağlı qərarın müvafiq dövlət qurumunun yaratdığı komissiya tərəfindən qəbul edilməsi və konsolidasiya üzrə bölgü sənədinin təsdiqlənməsi nəzərdə tutulur. Prosesin konkret mərhələləri, sənədlərin hazırlanması, qiymətləndirmə və digər prosedurlar isə Nazirlər Kabinetinin müəyyən edəcəyi qaydalarla dəqiqləşdiriləcək.

Bu baxımdan qarşıdakı 6 ay xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki qanunda ümumi hüquqi çərçivə müəyyən edilsə də, fermer və torpaq mülkiyyətçisinin praktik olaraq hansı prosedurla konsolidasiya prosesinə cəlb ediləcəyi məhz həmin qaydalarla konkretləşəcək.

Nə üçün konsolidasiyaya ehtiyac yaranıb?

Azərbaycanda kənd təsərrüfatı torpaqlarının xırda və bir-birindən ayrı sahələrə bölünməsi kənd təsərrüfatı istehsalının səmərəliliyinə mənfi təsir göstərə bilər.

Məsələn, fermerin bir-birindən uzaqda yerləşən bir neçə kiçik torpaq sahəsi varsa, texnikanın həmin sahələrdə istifadəsi, suvarma sistemlərinin qurulması və məhsulun daşınması daha çox xərc tələb edə bilər.

Torpaqların daha optimal formada təşkil edilməsi isə texnika və suvarma sistemlərindən istifadənin asanlaşdırılmasına, logistika xərclərinin azalmasına və kənd təsərrüfatı istehsalının səmərəliliyinin yüksəlməsinə imkan yarada bilər.

Konsolidasiyanın müsbət tərəfləri

1. Parçalanmış torpaqlar daha səmərəli istifadə oluna bilər.
Xırda və dağınıq sahələrin daha optimal şəkildə təşkil edilməsi kənd təsərrüfatı istehsalını asanlaşdıra bilər.

2. Fermerlərin xərcləri azala bilər.
Böyük və daha əlverişli sahələrdə texnika, suvarma və digər aqrar xidmətlərdən istifadə daha səmərəli təşkil oluna bilər.

3. Suvarma və meliorasiya infrastrukturu yaxşılaşdırıla bilər.
Konsolidasiya yalnız torpağın sərhədlərinin dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Zərurət yarandıqda suvarma, meliorasiya və digər infrastrukturun yenidən təşkili də mümkün ola bilər.

4. Kənd təsərrüfatı texnikasından istifadə asanlaşa bilər.
Parçalanmış kiçik sahələr əvəzinə daha optimal əkin sahələrinin formalaşması texnikanın işləməsini asanlaşdırır.

5. Torpağın iqtisadi səmərəliliyi yüksələ bilər.
Daha əlverişli yerləşmə, infrastruktur və istifadə imkanları torpağın iqtisadi dəyərinə müsbət təsir göstərə bilər.

6. Kənd yerlərində infrastrukturun inkişafına təkan verə bilər.
Yolların, suvarma sistemlərinin, enerji və digər kommunikasiya xətlərinin yenidən təşkil edilməsi üçün imkanlar genişlənə bilər.

Bəs mənfi tərəfləri nələrdir?

Konsolidasiya düzgün və şəffaf həyata keçirilmədiyi halda müəyyən risklər də yaradacaq.

Torpaq sahibləri arasında narazılıq yarana, yeni sahənin əvvəlki torpaqla eyni dəyərə malik olub-olmaması mübahisə mövzusuna çevrilə bilər.

Qiymətləndirmə məsələsi xüsusilə həssas olacaq. Torpağın bazar dəyərinin düzgün müəyyənləşdirilməsi prosesin ən vacib mərhələlərindən biridir. Qiymətləndirmə ilə bağlı fikir ayrılığı yaranarsa, mübahisələrə səbəb ola bilər.

Kiçik torpaq mülkiyyətçilərinin maraqları qorunmalıdır. Konsolidasiya zamanı böyük təsərrüfatların maraqlarının kiçik torpaq sahiblərinin hüquqlarından üstün tutulmaması mühüm məsələdir.

Yeni sərhədlərlə bağlı problemlər yarana bilər. Torpaq sahələrinin yenidən bölüşdürülməsi qonşu sahələrin sərhədləri, çıxış yolları və suvarma imkanları ilə bağlı əlavə məsələlər ortaya çıxara bilər.

Proses əlavə xərc və vaxt tələb edir.
Qiymətləndirmə, kadastr, yerquruluşu, sənədləşmə və infrastrukturun yenidən qurulması müəyyən maliyyə və təşkilati resurs tələb edəcək.

Ən vacib məsələ – qaydalar hələ hazırlanmalıdır

Hazırkı mərhələdə əsas diqqət Nazirlər Kabinetinin hazırlayacağı konsolidasiya qaydalarına yönələcək.

Çünki qanun artıq konsolidasiyanın hüquqi əsasını müəyyənləşdirib, lakin torpaq mülkiyyətçilərinin prosesə necə cəlb ediləcəyi, konsolidasiya layihəsinin hazırlanması, qiymətləndirmənin hansı ardıcıllıqla aparılması, yeni torpaq sahələrinin necə müəyyənləşdirilməsi və mübahisələrin necə həll olunacağı kimi praktiki məsələlər ayrıca qaydalarla konkretləşdirilməlidir.

Prezidentin fərmanı Nazirlər Kabinetinə bu qaydaları 6 ay ərzində hazırlamaq və təsdiq üçün təqdim etmək tapşırığı verir.

Bu səbəbdən hazırda kənd təsərrüfatı torpaqlarının konsolidasiyası ilə bağlı ən mühüm məqam odur ki, Azərbaycanda bunun üçün hüquqi baza artıq yaradılıb, lakin mexanizmin praktik tətbiq qaydaları hələ qarşıdakı mərhələdə müəyyən ediləcək.

Yeni sistem uğurla tətbiq olunarsa, torpaqların həddindən artıq parçalanmasının qarşısının alınması, kənd təsərrüfatı istehsalının səmərəliliyinin artırılması və fermerlərin texnika, suvarma və logistika imkanlarının yaxşılaşdırılması baxımından əhəmiyyətli nəticələr verə bilər.

Eyni zamanda, prosesin şəffaf aparılması, torpaq sahiblərinin hüquqlarının qorunması və ekvivalent bazar dəyəri prinsipinə əməl olunması konsolidasiyanın uğurlu nəticəsi üçün əsas şərtlərdən biri olacaq.