Kilimde Sömürü Nasıl Kalkar
Gök Tengri’nin katında ipler dökülmeye, tezgahın tahtası gıcırdamaya başladı. Karaca Kız’ın parmakları, örümcek olduğu o uzun yılların hüneriyle, sıradan bir insanın kavrayamayacağı bir hızla gidip geliyordu. Ama bu kez dokuduğu şey koyun yünü değil, evrenin hamuruydu; göğün mavisi, yerin karası, anaların gözyaşı ve yoksulların ahıydı.
İlk ilmekler atıldığında, kutsal katın altındaki mavi ışık dalgalandı. Sarayın dokuz direği titredi. Çünkü aşağıdan gelen bir ses, yukarıda hiç duyulmamıştı.
Karaca Kız tezgahtan gözünü ayırmadan, sesini sarayın kubbesinde yankılatarak konuştu:
"Bak Gök Tengri, izle gari! İlk sıraya ne koyuyorum biliyor musun? Sizin o yukarıda 'kader' deyip geçiştirdiğiniz, bizim ise alnımızın orta yerinde taşıdığımız o nasırlı elleri dokuyorum! Babamın sabaha kadar boyadığı o kırmızı kök boya var ya, işte o boya buralara tiner gibi damlıyor. Hani diyorsunuz ya 'irade verdim', buyursun tanrılar, şu tezgaha oturup bir gün aç karnına o yünleri eğirsinler bakalım, irade karın doyuruyor mu!"
Umay Ana, kucağındaki çocuklarla birlikte bir adım öne çıktı. Yüzünde ne bir kızgınlık ne de bir kibir kalmıştı; sadece bir ananın yüreğini delen o derin acı vardı. Karaca'nın dokuduğu her ilmek, sanki Eşme'nin toprak damlı evlerinden kopup gelen bir çığlık gibi duvara işleniyordu. Kayın Ana da oradaydı, suskun. Çünkü o suskunluk, Eşme'de bin yıldır kadınların bildiği bir suskunluktu.
Kilimin ortasına gelindiğinde, Karaca Kız daha da sertleşti. Altın parmakları tezgahın tahta kasnağına vururken sesinde bir meydan okuma çınlıyordu:
"İkinci sıraya kimi koyuyorum biliyor musun? Hani sınırları çizen, birbirine düşman eden, saraylarında ziyafet çekerken sınırın öte yanında çamur içinde can veren o yetim yavruları koyuyorum! Sizin o büyük adalet dediğiniz terazi, neden hep zenginin kethüdasından yana ağır basar? Neden o bombalar, o açlıklar hep bizim mahallelere düşer? Söyle Gök Tengri, bu kilimin bu yüzü neden kan rengi?"
Sarayın içindeki rüzgar durdu, zaman tamamen nefesini tuttu. Çünkü Karaca Kız, sadece tanrılara değil, varlığın nizamına en somut aynayı tutuyordu. Somut olmayan tek bir kelime, soyut hiçbir laf kalmamıştı ortada. Her şey ellerin arasındaydı: Açlık, yoksulluk, adaletsizlik ve bir kızın kaskatı kesilmiş yüreği. Tanrılar ilk defa bir ölümlünün elindeki tezgaha bakıp utanıyordu. Çünkü o tezgah, onların fermanlarından daha gerçekti.
Karaca Kız son sıraları örerken, parmaklarındaki o sekiz örümcek hüneri sanki bütün göğü sardı. Kilim bittiğinde, Eşme Kemerdağı'nın o efsanevi kekik kokusu, göğün dokuz kat katlandığı o mavi sarayın içine doldu. Kekik kokusu, tanrıların misk kokusunu bastırdı.
Kilim öyle bir kilimdi ki; ona bakan tanrılar kendi kibrini, kendi suskunluğunu, kendi adalet saraylarının ne kadar boş olduğunu görüyordu. Beyaz iplerin arasında o bir karış kırmızı, kalp gibi atıyordu.
Gök Tengri yavaşça yerinden kalktı. O devasa ihtişamı, Karaca Kız’ın dokuduğu o tezgahın önüne kadar geldi. Eğildi, kilimin üzerindeki o incecik, gözyaşı gibi parlayan ilmeklere dokundu.
"Eline sağlık, Eşmeli Karaca Kız," dedi Gök Tengri. Sesi bu kez ne bir fırtına ne bir gök gürültüsüydü; toprağa düşen ilk damla yağmur kadar saf, o kadar gerçekti. "Tanrılara kafa tutulmaz sanırdın, ama bildin ki; tanrıları var eden de, onlara adaleti hatırlatan da ancak ölümlünün vicdanıdır. Borcun ödendi, nizam yerini buldu. Ama 2 yıl doluncaya kadar burdasın sürekli kilim dokumak zorunda değilsin gez dolaş burdakilerle konuş onlardan bir şeyler öğren yada öğret. kendini hiç bir şey için zorunlu hissetme kendini araştır kendi özünü ara kendini tanıdıkça bize daha çok yaklaşacaksın ve belki de işte o zaman döndüğünde Eşme için bir umut olacaksın"
Karaca tezgahının başında durdu. Bir karış dokumuştu. Kırmızı yünü karıştırdığı o bir karış, Gök'ün bin yıllık beyaz, kokusuz, soğuk iplerinin içinde kalp gibi atıyordu.
Gök Tengri sessizdi. İlk defa buyurmuyor, dinliyordu.
Karaca dedi ki: "Ulu Tengri, senin katında zaman yoktur. Bir günde bir kilim biter. Ama Eşme'de bir kilim bir ömürdür. Bir kız çeyizine başlar, gelin olur, çocuğunu o kilimin üstünde büyütür, aynı kilimde kefenlenir. Sizde kilim süstür. Bizde kilim ömrün kendisidir."
Bu söz üstünlük değildi. Bir hatırlatmaydı. Ve işte o hatırlatma üzerine Gök katında dört büyük sır açıldı.
1. Türk Töresinde Emek Neden İbadettir? — İmece ve Ahilik Yemini
Ak Ana genç haliyle araya girdi. Buzdan kanatları erimiş gibiydi: "Biz Ak Hanımlar yaratırken üfleriz, olur. Ama insan yaratmaz, dönüştürür. Yünü alır, yıkar, boyar, eğirir. Bu dönüştürme, yoktan var etmeden daha zordur. Çünkü içinde acı gayret yürek ter vardır."
Türk töresinde buna Kutlu Emek denir. Ahilik töresinde bir usta, çırağına önce temiz bir zihin ve bedenle tezgah açmayı, sonra "Elini hızlı, gönlünü yavaş tut" demeyi öğretir. Kilimci kızın attığı her düğüm, aslında bir yemin gibidir: "Ben bu ilmeği doğru attım, kimse aldatılmadı."
Eşme'den gerçek töre: Eşme'de tezgah tek başına kurulmaz. Buna imece denir. Bir evde kilim başlayacaksa, komşu kadınlar sabah tan vakti gelir. Biri yün kırpar, biri kök boyayı kaynatır, en yaşlısı desenin duasını verir: "Düğümün kör olmasın kızım." Öğle olunca tandırda bazlama pişer, herkes aynı sofradan yer. Kilim bittiğinde köyde kimse "ben yaptım" demez, "biz dokuduk" der. Ahilik yemininde de usta, çırağın eline makas verirken der ki: "Bu makasla kul hakkı kesersen, elin kurusun." İşte Türk'ün bin yıllık sosyal güvenlik sistemi budur. Sömürü, "ben" dediğin yerde başlar. Fabrika "ben ürettim" der, Eşme "biz dokuduk" der. Birinde sömürü vardır, birinde töre. Ve töre, kapitalizmin bin yıl önce bulamadığı cevaptır.
2. Sanat, İnsanın Tanrı'ya Verdiği Cevaptır — Kilim Arşivi ve Çeyiz Sandığı
Umay Ana kucağındaki bebeği sıkı tuttu: "Tanrılar unutulmaktan korkar. İnsanlar unutulmaktan. Kilim, ikisinin de korkusuna karşı yapılmış bir antlaşmadır."
Bir halı fabrikada yapılır, bir kilim evde dokunur. Halı metrekare ile satılır, kilim hikaye ile anılır. Eşme'de bir kadın kocasını savaşa uğurlarken kilimine kara kuş motifi koyar. Geri döndüğünde aynı kuşa ak tüy ekler. Bu sanat değil midir? Bu, okuma yazma bilmeyen bir kadının tarih yazması değil midir?
Eşme'den gerçek töre: Eşme'de her kızın bir çeyiz sandığı vardır. Sandığın en altına anneanneden kalma bir kilim parçası konur. Üstüne kızın 12 yaşında dokumaya başladığı ilk kilim. Ortası eğridir, rengi kaçmıştır ama atılmaz. Çünkü o sandık nüfus müdürlüğü gibidir. Kim kiminle evlenmiş, kim ölmüş, hangi yıl kuraklık olmuş, hepsi o sandıktaki kilimlerin deseninde yazılıdır. Eli belinde motifi, o evde kadın var demektir. Koçboynuzu, erkek evladın gücüdür. Sandıkta bereket motifi varsa, o yıl buğday bol olmuştur. Gök katında sanat güzellik içindir. Yer katında sanat hafıza içindir. Kilim, Eşme'nin arşividir. Kimsenin yazmadığı acıyı, sevdayı, kıtlığı o kaydeder. Bu yüzden kilim yakılmaz, atılmaz. Eskise bile duvardan indirilmez. Duvarın çivisi çıkar, kilim çıkarılmaz. Çünkü o kilim, o evin tapusudur.
3. Sömürü Nasıl Düzelir? — Adını Geri Almak ve Bilerek Bırakılan Kusur
Karaca son ilmeği atarken sordu: "Peki Ulu Tengri, Eşme'de neden emek ucuz, kilim pahalı değil? Neden dokuyan aç, satan tok?"
Gök Tengri'nin yıldızlı yüzünde ilk defa bir gölge oldu. Çünkü bu sorunun cevabı Gök'te değil, yerdeydi. Tanrıların bile sustuğu soruydu bu.
Ak Ana cevap verdi: "Sömürü, emeğin kökünden koparıldığı yerde başlar. Bir kız Eşme'de kilimi dokur, İstanbul'da bir mağazada o kilimin etiketine 'Anadolu Etnik' yazılır. Adı silinir. Adı silinen emeğin fiyatı da silinir. Çare nedir bilir misin Karaca?"
Umay Ana tamamladı: "Adını geri almaktır. Her kilimin altına dokuyanın adını, köyünü, kaç günde dokuduğunu yazmaktır. Bu Türk töresidir."
Eşme'den gerçek töre: Eski Eşme kilimlerinde köşede küçük bir kusur bilerek bırakılır. Desen tam simetrik gelmez, bir ilmek atlanır. Buna "Kusursuzluk Tanrı'ya mahsustur" denir. Usta kadın kızına der ki: "Kızım, bilerek bir düğümü yanlış at, Tanrı kusursuz, insan kusurlu olsun." İşte o kusur, o kilimin bir insan elinden çıktığının imzasıdır. Makine kusursuz dokur, insan kusurlu. O kusur yüzünden o kilim kutsaldır. Ve imzası olan şey sömürülemez.
Bugün Eşme'de bir kooperatif kurulsa, her kilimin arkasına "Bu kilimi Elvanlardan Suna Teyze, 43 günde, 3 kilo yünle dokudu, bu kilimdeki kırmızı, Kemerdağı'nın kök boyasıdır, bu kilimde 12 bin düğüm var" diye etiket dikilse, o kilim 500 dolara değil, 5000 dolara gider. Çünkü artık o kilim değil, bir insanın ömrüdür. Sömürüyü bitiren şey, kusuru gizlemek değil, kusuru imzaya çevirmektir. Eşme'nin kurtuluşu da budur: Kilimin adını geri almak.da
4. Kader Tezgahı — Karaca'nın Kendi Özünü Araması ve Eşme'ye Dönüş
Gök Tengri son sözü söyledi: "Ne Karaca tanrıdan üstün, ne tanrı Karaca'dan. İkisi de aynı tezgahın iki ucunda. Biri ipi verir, biri düğümü atar. Biri kudreti, biri emeği kutsar."
Ve fısıldadı: "Karaca, sen 2 yıl buradasın. Her gün kilim dokumak zorunda değilsin. Git, o mavi sarayın bahçelerinde dolaş. Orada senin gibi Eşme'den gelmiş, başka tezgahlarda dokumuş kızlar var. Onlara Eşme'de tandır nasıl yakılır öğret, onlardan Gök'te yıldız nasıl sayılır öğren. Güneşin kızlarıyla konuş, rüzgarın oğullarıyla. Kimse sana 'kilim doku' demeyecek. Sen kendini ara."
Karaca o an anladı. O tezgah sadece yün için değil, kendi için kurulmuştu. 2 yıl ceza değil, mühletti. Borç ödenmişti, şimdi kendini bulma vaktiydi.
Eşme'de bir kız çeyizini dokurken kendini arar. İlmek attıkça sabrını öğrenir, söktükçe öfkesini, deseni şaşırdıkça korkusunu. Gök katındaki 2 yıl da buydu: Karaca kendini tanıyacaktı. Kendi öfkesini, kendi merhametini, neden örümcek olmayı seçtiğini, neden hep başkası için dokuduğunu, neden hiç "ben" diyemediğini.
Ve o zaman, döndüğünde Eşme için bir umut olacaktı. Çünkü Eşme'nin kurtuluşu, yukarıdan gelecek bir tanrı fermanında değil, aşağıda bir kızın "bu düğüm benim, bu kusur benim, bu kilim benim" diyebilmesindeydi. Bir kız adını geri aldığında, bir köy de adını geri alır.
Gök katında o gün ilk defa tanrılar bir ölümlü için ayağa kalktı. Alkış için değil, öğrenmek için.
Ve Karaca Kız, tezgahın başından kalktı, Gök sarayının mavi bahçesine doğru yürüdü. Arkasında, ortasında kalp gibi atan kırmızı bir kilim bırakarak.
"Bir toplumu büyük yapan ne tanrılarının çokluğu, ne ordularının büyüklüğüdür. Bir toplumu büyük yapan, en yoksul kızının attığı düğüme bile 'bu benim töremdir, bu benim imzamdır' diyebilmesidir."
GÖK TENGRI'NİN KENDİ İÇİNDE HESAPLAŞMASI
O sustu. Ama suskunluk boşluk değildi.
Gök Tengri ilk defa kendi içine baktı. Binlerce yıldır dualar yukarı çıkıyordu, buyruklar aşağı iniyordu. Arada hiç kendisiyle konuşmamıştı. Şimdi Karaca'nın o bir karış kırmızı kilimi, onun sonsuz mavi sarayının tam ortasında bir ayna gibi duruyordu.
Ve aynada kendini gördü.
Mırıldandı kendi kendine:
"Ben onu yarattım sandım... Oysa o benden bir parça değilmiş. Ben ondan bir parça imişim."
"Ben 'Ol' dedim, Eşme'de bir kız yün eğirdi. Ben 'Yaşa' dedim, o kilim dokudu. Benim kudretim gökte durur, ama onun emeği olmasa benim kudretimin adı bile anılmaz. Adımı yaşatan o."
"Bütün insanlar aynı hamurdan... Ben onlara ruh üfledim, onlar bana isim verdi. Biri bana Tengri dedi, biri Tanrı, biri Allah. Ben isimden önce vardım ama isim olmadan varlığım bilinmezdi. Şimdi anlıyorum. Onlar bana muhtaç değil, ben onların beni anmasına muhtacım."
"Şimdi ona bunu anlatsam... 'Karaca, sen benden ayrı değilsin, sen benim yeryüzündeki ellerimsin' desem, anlamayacak. Çünkü insan, kendisinin tanrının bir parçası olduğunu duyduğunda ya kibirlenir ve tanrılaşır, ya da korkar ve kul olur. İkisi de emekten koparır onu."
"Anlamayacak. Çünkü anlamak için önce o tezgahın başına oturması, o kırmızı yünü kendi göğsünden çıkarması gerek. Ben anlatsam, bilgi olur. O yaşasa, töre olur. Bilgi unutulur, töre kalır."
"Bu yüzden susuyorum. Soruları cevapsız bırakmıyorum. Soruları ona geri veriyorum. Susmak, kaçmak değildir. Bazen en büyük cevap, cevabı karşı tarafa bırakmaktır."
"Onun sorduğu 'Neden dokuyan aç, satan tok?' sorusunun cevabını ben versem, o bir dua eder ve gider. Ama cevabı kendi bulursa, Eşme'de bir töre değişir. Bir kilimin altına isim yazılır. Bir kusur bilerek bırakılır. İşte o zaman sömürü biter. Tanrı buyurduğu için değil, insan hatırladığı için."
Karaca yukarı baktı. Gök Tengri'nin gözlerindeki yıldızlar titredi. Bir an bir şey söyleyecek sandı.
Ama Gök Tengri sadece baktı. Mavi, derin, sessiz.
O sessizlikte Karaca anladı. Cevap verilmeyen soru, reddedilmiş soru değildi. Sahipsiz bırakılan soru, sahibini arayan soruydu.
Ve sorunun sahibi artık kendisiydi. Karaca kızın serüveni devam edecek
Bülent Dündar.
Önceki 3 bölüm ve deaylı resimleri görmek isterseninz yorumlarda linke tıklayın.
Bulent Dundar