Azərbaycan dilinə tərcümə
Müqəddəs Taxt-Tacın yeganə rəsmi çap orqanı olan “L’Osservatore Romano” qəzetində “Xristianlığın başlanğıcında. Azərbaycanda Alban Apostol Kilsəsinin izləri ilə. Qədim Qafqaz Albaniyasına səyahət” başlıqlı məqalə dərc olunub.
Məqalənin müəllifi Rossella Fabiani Azərbaycanda xristianlığın tarixi və mədəni irsini ətraflı araşdıraraq qədim Alban Apostol Kilsəsinə və onun region üçün əhəmiyyətinə xüsusi diqqət yetirib. Faktların obyektiv təqdimatı və Qərb oxucusu üçün tarixin az məlum olan səhifələrini işıqlandırmaq istəyi müəllifə qarşı erməni lobbisinin və onun himayədarlarının narazılığına, hətta nəşrin qarşısını almaq cəhdlərinə səbəb olub.
Məqalədə göstərilir ki, Qafqazda Alban Apostol Kilsəsi eramızın IV əsrində yaradılıb. Vurğulanır ki, qədim Qafqaz Albaniyası şimalda dağlardan cənubda Araz çayınadək, şərqdə Xəzər dənizindən qərbdə Gürcüstanın — o dövrdə İberiyanın — sərhədlərinədək uzanırdı:
“Bu gün həmin ərazidə Azərbaycan yerləşir. Biz bu qədim kilsənin izlərini aşkar etmək üçün təxminən 3 000 kilometr yol qət etdik. Bu kilsə udin icması sayəsində bu gün də mövcuddur.
Qafqaz Albaniyası xristianlığı qəbul edən ilk ölkələrdən biri idi. Xristianlıq burada həvari Faddeyin şagirdi olan vaiz Yelisey tərəfindən yayılmışdı. Yelisey Qüdsün ilk patriarxı Müqəddəs Yaqub tərəfindən Qafqaza göndərilmişdi. O, öz sözlərinə görə, Faddeyin ona təqdim etdiyi İsa həyatından ilhamlanaraq Qafqazda qədim şərq ayinli Alban Apostol Kilsəsinin “toxumlarını” səpmişdi”.
Qeyd olunur ki, Yeliseyin səfəri uzun olmuşdur. O, Qüdsdən yola çıxaraq bir neçə ölkədən keçmiş və Şəki rayonunun Kiş kəndinə gəlmişdir. Müxtəlif dillərin və tayfaların töhfəsi ilə çoxəsrlik tarix formalaşdıran bu məkan plüralist, polietnik və multikultural kimlik yaratmışdır. Yelisey burada Qafqaz Albaniyasının ilk kilsəsini qurmuşdur.
Yazılı mənbələr və maddi mədəniyyət nümunələri sübut edir ki, burada I əsrdən etibarən 26 tayfadan ibarət böyük etnik mozaika mövcud olmuş, dominant etnik qrup isə albanlar olmuşdur. Onların sırasında gellər, legilər, udinlər — albanların birbaşa varisləri hesab edilənlər — qarqarlar, çilblər, silvlər, lupenlər, sovdlar və kaspilər var idi.
Azərbaycanın müxtəlif mədəniyyət və dinlərə mənsub icmaların məskəni olduğu məlum olsa da, çox az adam bilir ki, o, Qafqaz Albaniyası adlanan böyük dövlətin mərkəzində yaranmış şərq ayinli Alban Apostol Kilsəsinin beşiyi olmuşdur. Qafqaz Albaniyası bu gün artıq yox olmuş dövlət hesab edilir, halbuki kilsə və icma hələ də mövcuddur.
Bu sivilizasiyanın və kilsənin mövcudluğu uzun müddət naməlum qalmışdır. 1937-ci ildə gürcü dilçisi İlya Abuladze erməni əlyazmasını tədqiq edərkən bir sıra qeyri-adi əlifba nümunələri aşkar etmişdir. 1947-ci ildə Azərbaycanda, Mingəçevir şəhərində böyük su bəndinin tikintisi zamanı həmin erməni əlyazmasında tapılmış nümunələrlə eyni olan yeni yazılar üzə çıxarılmışdır.
Bir neçə il sonra — 1952-ci ildə əvvəlkilərlə eyni əlifbada yazılmış yeni əlyazma tapılmışdır. 1975-ci ilin mayında Misirdə, Sinay dağındakı Müqəddəs Yekaterina monastırında bir sıra tikililəri məhv edən yanğından sonra uçmuş döşəmənin altında salamat qalmış bir otaq aşkar edilmişdir. Burada XVIII əsrdən bəri 1 100 əlyazma saxlanılırdı ki, onların 140-ı gürcü mənşəli idi.
Onların arasında iki əlyazma xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı: N Sina 13 və 55 nömrəli perqament kodeksləri. X əsrə aid bu iki əlyazma palimpsest idi — qədimdə əvvəllər də yazı üçün istifadə edilmiş perqament üzərində yenidən yazılmış əlyazmalar belə adlandırılırdı. Onların alt qatında alban dilində, sözlər arasında boşluq qoyulmadan iki sütun şəklində yazılmış mətnlər vardı.
İki palimpsestin yazı sistemi Matenadaranın MS 7117 əlyazmasındakı əlifba və 1947-ci, eləcə də 1952-ci illərdə Azərbaycanda aşkar edilmiş epiqrafik yazılarla müqayisə edildikdən sonra alman alimləri Yost Gippert və Volfqanq Şults belə nəticəyə gəlmişdilər ki, N Sina 13 və 55 adlı iki gürcü əlyazmasının alt qatındakı mətnlər alban dilində yazılmış və bizə gəlib çatmayan daha böyük bir əlyazmanın tərkib hissəsi olmuşdur. Ən əsası isə Sinay palimpsestləri albanların liturgik dili ilə müasir udin dili arasında varislik əlaqəsini sübut edirdi.
Məqalədə həmçinin qeyd olunur ki, bu tapıntılar əsasında Qafqaz Albaniyasında ilk kilsələrin I əsrə aid olduğunu bildirən orta əsr yazılı mənbələrinin doğru olduğu qənaətinə gəlmək mümkündür. Bu baxımdan VII əsr müəllifi Musa Kalankatlının “Albaniya tarixi” əsərində yazdığı fikirlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
“Qüdsdə Yelisey İsanın qardaşı, Qüdsün ilk patriarxı Müqəddəs Yaqub tərəfindən təyin edilmişdi.
Yelisey Şərqi özünə pay aldı. O, Azərbaycanın şimalında yerləşən Gis — Kiş kəndinə gəldi, burada kilsə qurdu və qurban kəsdi. Bu yer bizim kilsələrimizin ilkin mənbəyi, qədim paytaxtların əsası və ucalıq məkanının başlanğıcıdır”.
Lakin yalnız IV əsrin ortalarında — 313-cü il Milan ediktindən sonra — alban hökmdarları xristianlığı rəsmi şəkildə qəbul etmiş və Qafqaz Albaniyasının ilk paytaxtı olan Qəbələdə yerli sikkələr zərb etməyə başlamışdılar. Bu, xristian memarlığının IV–VII əsrləri əhatə edən ikinci inkişaf mərhələsinin başlanğıcı olmuşdur.
Beləliklə, xristianlıq çoxsaylı tayfalardan ibarət Alban dövlətinin birləşdirilməsində mühüm amilə çevrilmişdir. Qədim inanclarla bağlı abidələrin yerləşdiyi yerlər sonradan bazilika və kilsələrin tikintisi üçün əsas olmuşdur. XII əsrdə Alban kilsəsi dirçəliş dövrü yaşamışdır. Bu dövrdə yeni kilsələr tikilmiş, ən qədim abidələr bərpa edilmiş və yeni memarlıq nümunələri yaradılmışdır.
XII əsrdə Alban kilsəsi dirçəliş dövrü yaşamışdır
Buna nümunə olaraq 1204-cü ildə inşa edilmiş və Kəlbəcər rayonunda yerləşən Xatıravəng monastırını, 1214-cü ildə inşa edilmiş və UNESCO tərəfindən dünya əhəmiyyətli abidə kimi qeydə alındığı bildirilən Xudavəng monastırını, həmçinin Ağdərə rayonunda yerləşən və əsası 1216-cı ildə qoyulan Gəncəsər monastırını göstərmək olar. Onun epiqrafik yazılarından birində belə qeyd olunduğu bildirilir: “Alban patriarxının göstərişi ilə albanlar üçün tikilmişdir”.
Bu monastır Alban knyazlığının mənəvi mərkəzi olaraq qalmış, 1836-cı ildə çar I Nikolayın Alban kilsəsini ləğv etmək və onu Erməni Qriqorian Kilsəsinə tabe etmək qərarına qədər fəaliyyət göstərmişdir.
Vurğulanır ki, 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsinin imzalanmasından və Osmanlı, eləcə də İran imperiyalarından ermənilərin Qarabağ, İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərinə köçürülməsini nəzərdə tutan prosesdən sonra Alban kilsəsinin tədricən zəifləməsi başlanmışdır. Bundan sonra Qafqaz Albaniyasının irsinin qriqorianlaşdırılması prosesi getmişdir.
Bununla belə, 1918–1919-cu illərdə Qarabağda keçirilən arxeoloji ekspedisiya zamanı Sovet Ermənistanı Elmlər Akademiyasının prezidenti, şərqşünas İosif Orbeli Qarabağdakı, xüsusilə Gəncəsardakı kilsə və monastırların divarlarında həkk olunmuş mindən çox epiqrafik yazını tədqiq və təsvir etmişdir. Erməni arxeoloqu “Gəncəsar və Havotsptuk yazıları” adlı kitabında tədqiqatın nəticələrinə əsaslanaraq mədəni-memarlıq irsinin Qafqaz Alban Kilsəsinin irsi olduğu və bunun dünya, xüsusilə xristian irsinin ayrılmaz hissəsini təşkil etdiyi qənaətinə gəldiyi bildirilir.
“Azərbaycana səfər onu daha yaxından tanımaq üçün yalnız başlanğıcdır”, — deyə məqalədə bildirilir.
Samir Isayev