Ədviyyatlar uğrunda müharibələr dünyanı necə dəyişdi?

Faktum.az xəbər verir ki, bu gün mətbəximizdə kiçik bankalarda saxladığımız, xörəklərə dad vermək üçün rahatlıqla istifadə etdiyimiz qara bibər, darçın, mixək və cövüz (muskat) kimi ədviyyatlar bir vaxtlar qızıldan daha dəyərli sayılır, qitələrin taleyini həll edir və qanlı dəniz müharibələrinə səbəb olurdu. XV–XVII əsrlərdə Avropa monarxiyaları bir ovuc ədviyyata sahib olmaq üçün bütün var-dövlətlərini riskə atır, dənizçilər isə naməlum okeanlara yelkən açaraq həyatlarını təhlükəyə atırdılar. Məhz bu kiçik, ətirli dənəciklər uğrunda gedən amansız mübarizə müasir qloballaşmanın, coğrafi kəşflərin və imperiyaların yüksəlişinin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrildi.

Tarixçilər və ekonomistlər bildirirlər ki, ədviyyatların bir vaxtlar bu dərəcədə ağlasığmaz qiymətə satılmasının təməlində onların həm müalicəvi, həm də qidanı saxlayıcı müstəsna xassələri dururdu. Soyuducuların olmadığı dövrdə əti uzun müddət xarab olmadan saxlamaq və ya onun xarab olmuş dadını gizlətmək üçün ədviyyatlar əvəzsiz idi. Eyni zamanda orta əsrlər Avropasında təbabət ədviyyatları taun daxil olmaqla bir çox bəlaların dərmanı sayırdı. İpək Yolu və Osmanlı İmperiyasının nəzarətində olan ənənəvi ticarət marşrutları Avropalılar üçün baha başa gəldiyindən, İspaniya və Portuqaliya kimi dəniz dövlətləri ədviyyatların vətəni olan Hindistan və İndoneziyadakı “Ədviyyat adaları”na (Molukka adaları) birbaşa dəniz yolu axtarmağa başladılar.

Məhz bu axtarışlar bəşər tarixini kökündən dəyişdi. Xristofor Kolumb Hindistana gedən ədviyyat yolunu arayarkən təsadüfən Amerikanı kəşf etdi, Vasko da Qama compares Əl-Ümid burnunu fırlanaraq Hindistana dəniz yolunu açdı, Magellan isə dünyanı ilk dəfə dövr edən səyahətə çıxdı. Dənizlərdə ağalıq etmək və ədviyyat inhisarını ələ keçirmək üçün Portuqaliya, İspaniya, Niderland və Böyük Britaniya arasında əsrlər boyu sürən qanlı müharibələr baş verdi. Niderlandın Şərqi Hindistan Şirkəti (VOC) ədviyyat monopoliyasını saxlayabilmək üçün bütün adalarda ağacları məhv edir, yerli əhalini qırırdı; hətta 1667-ci ildə ingilislər və hollandlar arasında imzalanan Breda müqaviləsinə əsasən, hollandlar kiçik bir muskat adası olan Runu almaq müqabilində Amerikadakı Manhetten adasını (müasir Nyu-Yorku) ingilislərə güzəştə getdilər. Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, müasir kapitolizm, müstəmləkəçilik, beynəlxalq bankçılıq və hətta müasir dünya xəritəsi məhz süfrəmizdəki o bir çimdik ədviyyatın qanlı kölgəsində formalaşıb.