▪️Bilge Kağan kitabesinde: "Tanrı Türk milleti yok olmasın diye babam İl-teriş Kağan ile anam il-bilge Hatun'u yükseltti" ibaresi kadının siyasi ve içtimai mevkiinin ne derece ileri olduğunu göstermeğe kafidir.
▪️Uygurlar VII. asırda, henüz devletlerini kurmadan önce, bu kavmin reisi savaşlarla meşgul olduğu için, anası Uluğ Hatun: "İhtilaflara ve davalara bakıyor; kanunlara tecavüz edenleri şiddetle, fakat adaletle cezalandırıyordu.
▪️Türkler müslüman olduktan sonra kadın Karahanlı, Selçuklu, Harezmşahlı ve diğer devletler zamanında da mevkiini muhafaza ediyordu. Karahanlılarda ve Selçuklularda Terken unvanını taşıyan sultanların zevceleri sadece hükümdarlara ve siyasi hadiselere te'sir etmekle kalmıyor; bizzat idare ve siyaset içinde de mühim roller oynuyorlardı.
▪️Tuğrul Bey üvey kardeşi ve amcazadesi İbrahim Yınal tarafından Hemedan'da kuşatılınca Sultan'ın hatunu Altuncan Bağdad'ta derhal ordunun başına geçmiş; mütereddit veya durumu şüpheli bazı devlet adamlarını tevkif etmiş ve emrine aldığı ordusu ile hareket ederek Tuğrul Bey'i kurtarmakta mühim bir hizmet yapmıştı.
▪️İlk Türkiye Selçuklu hükümdarları zamanında da kadınların bu rolleri devam etmiştir. 1. Kılıçarslan'ın şehid olmasından (1107) sonra Malatya'da bulunan. hatunu en küçük oğlu olan Tuğrul Arslan adına hüküm sürmeğe başlamış; oğluna tayin ettiği atabey vasıtası İle geniş siyasi faaliyetlere, savaş ve istilalara girişmiştir.
▪️Moğol hanları ve Timur ecnebi elçileri de hatunları ile birlikte kabul ediyorlardı. İbn Batûta: "Türk ve Tatar kavimlerinde kadınlar pek muhterem olup bir emir-name yazıldığı zaman "Sultanın ve hatunun emri ile" ibaresini koyduklarını söyler.
▪️İtil Bulgarları hükümdarı yeni müslüman olmuş ve Halifenin elçisi, onların usulüne göre, "Hükümdarın yanında oturmuş bulunan hatuna" götürdüğü hediyelerden birini takdim etmişti. Ziyafette devlet erkanı ile birlikte yemek yemişler "sücü" (bal-şarabı) İçmişlerdi.
▪️Dede-Korkut kitabında kadınların da erkek gibi kahraman olması matluptu. Aynı XV. asırda Türkiye'ye gelen Fransız elçisi B. de la Broquere Türkmen kadınlarının erkeklerden kaçmadığını, çok güzel ve iffetli olduklarını anlatırken Dulkadir oğullarına bağlı 30.000 kadın süvari bulunduğunu, erkek gibi silah taşıyıp savaştıklarını söyler, ki Dede-Korkut destanının tasvirlerine tamamıyla uygundur.
▪️Bütün eski kaynaklar "Türk kadınlarının çok iffetli olduğunu ve bunun da herkesçe bilindiğini belirtmişlerdi. İbn Fadlan, X. asırda, Şamani Oğuzların tam bir hürriyet içinde yaşadığını, zina mevcut olmadığını, vuku bulduğu takdirde katil gibi öldürüldüğünü söyler.
Kaynak: Osman Turan, Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, s. 143-148.....
Nesrin Ozan