Türk dünyasının en köklü ve kadim coğrafyalarından biri olan Azerbaycan, tarih boyunca pek çok Türk boyunun göç yolları üzerinde yer almış, yerleştiği ve devletler kurduğu bir yurt olmuştur. Bu coğrafyanın ismine ve burada yaşayan asli unsurun kökenine dair tarih sahnesinde çeşitli iddialar ve tartışmalar ortaya atılmıştır. Özellikle 20. yüzyılın başlarından itibaren belirli çevreler tarafından öne sürülen ve bölge halkının aslen Türk olmadığı, sonradan "Türkleşmiş" İrani bir etnos (Azari/Asari) olduğu yönündeki tezler sıklıkla gündeme getirilmiştir. Ancak derinlemesine yapılan morfolojik, fonetik ve tarihsel araştırmalar, bölgedeki etnik çekirdeğin en eski devirlerden itibaren Ön-Türk boylarına dayandığını ve Azər boyunun doğrudan kadim Türk soy kökünün bir parçası olduğunu ortaya koymaktadır.
Tarihsel süreç incelendiğinde, Azər etnoniminin (halk adının) kökeni, Avrasya bozkırlarından Kafkasya ve çevresine yayılan kadim Türk topluluklarına kadar uzanmaktadır.
Bu bağlamda, antik kaynaklarda adı geçen Az, As, Kas, Azaq ve Asar gibi boy adlarının fonetik varyantları, Türklerin bu geniş coğrafyadaki ayak izlerini göstermektedir. İranşünaslık akademisinin iddia ettiğinin aksine, Orta Çağ metinlerinde geçen bazı yerel diller veya küçük topluluklar bölgenin ana karakterini temsil etmemektedir. Nitekim Kaspi veya Dravid kökenli kadim topluluklar komşu bölgelerde varlık gösterse de, bölgenin dilsel ve kültürel yapısını belirleyen asıl unsur bozkır kökenli Ön-Türk boyları olmuştur.
Dil bilimi ve morfonoloji araştırmaları, Az kökünden türeyen kelimelerin zamanla ses değişimlerine uğrayarak coğrafi ve etnik bir kimliğe dönüştüğünü kanıtlamaktadır. Bu dönüşüm süreci genel hatlarıyla şu silsileyi takip etmiştir:
Az -Azer -Azebi -Azerbiğan -Azerbican - Azerbaycan
Bu dilsel evrim, bölge adının dışarıdan dayatılan yapay bir yakıştırma olmadığını, aksine öz be öz Türk dili kuralları içinde şekillendiğini doğrulamaktadır. Selçuklu ve Safevi dönemlerinde bölgeye gelen Oğuz boyları (Afşar, Kaçar, Bayat vb.) mevcut olan bu Ön-Türk tabanı ile birleşerek bugünkü Azerbaycan Türklerinin etnik ve kültürel birliğini tamamlamıştır.
Azər boyu ve bu boyun adını taşıyan Azerbaycan coğrafyası, kökleri binlerce yıl öncesine giden Ön-Türk tarihiyle doğrudan bağlantılıdır. Bölge halkının sonradan Türkleşmiş yabancı bir topluluk olduğu iddiası tarihi, filolojik ve bilimsel gerçeklerle bağdaşmamaktadır. Dil bilimsel morfonoloji çalışmaları ve arkaik metin çözümlemeleri, bu topluluğun tarih boyunca Avrasya coğrafyasında varlığını sürdüren büyük Türk ağacının köklü bir dalı olduğunu açıkça gözler önüne sermektedir.
KAYNAK
Cəlilov, Firudin Ağası oğlu. Azerbaycan Dilinin Morfonologiyası, Bakü, 1988.
Cəlilov, Firudin Ağası oğlu. Azər Xalqı, Bakı: Çaşıoğlu, 2000.
Firudin Celilov
Yeliz Kılıçaslan