Borçalı, tarihsel ve kültürel olarak Türk dünyasının en köklü ve stratejik bölgelerinden biridir. Günümüzde Gürcistan sınırları içerisinde yer alan bu bölge, Türk tarihi boyunca hem bir yerleşim merkezi hem de bir kültür havzası olma özelliğini korumuştur.
1. Borçalı
​Borçalı, Gürcistan’ın güneyinde, başkent Tiflis'in hemen güneyinden başlayıp Ermenistan ve Azerbaycan sınırlarına kadar uzanan bölgedir. Günümüz Gürcistan idari yapısında Kvemo Kartli (Aşağı Kartli) eyaletine tekabül eder.
​Önemli Merkezleri: Marneuli (Sarvan), Bolnisi (Çürük Qemerli), Dmanisi (Başkeçid) ve Gardabani (Karayazı) gibi yerleşim yerlerini kapsar.
​2. Türk Kültürü ve Tarihi Açısından Önemi
​Borçalı, Kafkasya Türklüğünün "ana damarlarından" biri olarak kabul edilir. Tarihi ve kültürel önemi şu başlıklarla özetlenebilir:
​Eski Türk Yerleşimi: Bölgeye Türk göçleri İslamiyet öncesine (Hunlar, Hazarlar, Kıpçaklar) kadar dayanır.
11. yüzyılda Selçukluların gelişiyle bölge tamamen bir Türk-İslam coğrafyası kimliği kazanmıştır.
​Borçalı Karapapak Türk Cumhuriyeti: 1917 yılında Rus İmparatorluğu'nun çöküşüyle kısa süreliğine de olsa burada bağımsız bir Türk devleti kurulmuş, daha sonra bu yapı Kars İslam Cumhuriyeti ile birleşmiştir.
​Ozan-Âşık Geleneği: Borçalı, "Saz ve Söz" mülkü olarak bilinir. Türk dünyasının en güçlü âşıklık geleneklerinden biri burada yaşatılmaktadır. Borçalı âşıkları, Dede Korkut geleneğinin günümüzdeki en saf temsilcileri arasında gösterilir.
​Dil ve Folklor: Bölgede konuşulan Türkçe, Azerbaycan Türkçesinin batı ağzı ile Kars-Erzurum ağzı arasında bir köprü niteliğindedir. Folklorik açıdan halıcılık, mutfak kültürü ve sözlü edebiyat çok zengindir.
​3. Borçalı'da yaşayan Türk boyları
​Borçalı'nın ana yerli nüfusunu Karapapaklar (diğer adıyla Terekemeler) oluşturur.
​Etnik Köken: Karapapaklar, Oğuz ve Kıpçak boylarının harmanlanmasıyla oluşmuş bir gruptur. Bazı kaynaklar onları doğrudan Kıpçak koluna dahil ederken, bazıları Oğuzların bir kolu olarak görür.
​İsim Kaynağı: "Karapapak" ismi, bölge halkının giydiği siyah astragan kalpaklardan (papak) gelmektedir.
"Terekeme" terimi ise daha çok göçebe/hayvancı yaşam tarzını ifade eden bir üst kimlik olarak kullanılır.
​Nüfus: Bugün Gürcistan'da yaşayan ve sayıları yüzbinlerle ifade edilen bu nüfus, resmi kayıtlarda genellikle "Azerbaycan Türkü" olarak da nitelendirilmektedir.
​Özetle: Borçalı, Kafkasya'daki Türk varlığının kalesidir. Türkiye’deki Kars, Iğdır ve Ardahan bölgesiyle çok derin akrabalık ve kültür bağlarına sahiptir.
​Borçalı Türklerinin meşhur Âşık sanatı veya bölgedeki tarihi Türk eserleri (kaleler, camiler) pek çok Türk eseri bulunmaktadır.
Kaynakça
​1. Temel Tarihi ve Akademik Kaynaklar
​Fahrettin Kırzıoğlu: Kars Tarihi ve Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar. (Kırzıoğlu, bölgedeki Türk varlığını Hun ve Kıpçak döneminden başlatarak belgeleyen en önemli isimlerden biridir.)
​M. Fahrettin Kırzıoğlu: Osmanlı Konuları ve Borçalı Karapapakları.
​Şureddin Memmedli: Borçalı Karapapakları. (Gürcistan ve Kafkasya Türkleri üzerine en kapsamlı çalışmaları yayımlayan yazarlardan biridir.)
​Zeki Velidi Togan: Umumi Türk Tarihine Giriş. (Kafkasya'daki Türk göç yolları ve yerleşimleri üzerine temel kaynaktır.)
​2. Etnografik ve Kültürel Kaynaklar
​Ahmet Caferoğlu: Doğu İllerimiz Ağızları. (Borçalı ve Terekeme ağzının dil özelliklerini inceleyen temel eser.)
​Valeh Hacılar: Borçalı'nın Şair ve Yazarları. (Bölgenin zengin edebiyatı ve âşıklık geleneği üzerine önemli bir kaynak.)
​Selçuk Sıvacı: Gürcistan’da Türk Varlığı ve Borçalı.
​3. Makaleler ve Ansiklopedik Maddeler
​TDV İslâm Ansiklopedisi: "Borçalı" ve "Karapapak" maddeleri. (Özellikle bölgenin Osmanlı ve Safevi dönemi idari yapısını anlamak için değerlidir.)
​Erol Kürkçüoğlu: "Borçalı Bölgesi ve Karapapak Türkleri". (Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi.)
​4. Azerbaycan Kaynakları
​Nizami Memmedov: Borçalı Bölgesinin Tarihi Coğrafyası. (Baku, 2000’li yıllar).
​Budag Budagov: Gürcistan'da Türk Menşeli Adlar. (Bölgedeki yer isimlerinin Türkçe kökenlerini haritalandıran önemli bir çalışma.)
​Not: Bu kaynakların çoğu üniversite kütüphanelerinde veya dijital ortamda (YÖK Tez Merkezi, Academia.edu ve Google Akademik) mevcuttur.
​Bu kaynaklardan özellikle Şureddin Memmedli veya Fahrettin Kırzıoğlu'nun eserleri, bölge hakkında aradığınız en detaylı bilgileri sunacaktır
Günel Hasanova