İran Türklerinden söz edildiğinde akla çoğu zaman Güney Azerbaycan gelir. Tebriz, Erdebil, Urmiye, Hoy ve Zencan gibi şehirler, İran’daki Türk varlığının en bilinen merkezleri olarak hafızamızda yer etmiştir. Bu anlaşılır bir durumdur. Ancak İran’ın kuzeydoğusuna, Hazar Denizi’nin güneydoğu kıyılarına ve Horasan’ın kuzeyine doğru baktığımızda başka bir Türk dünyasıyla karşılaşırız.
Bu dünya, bugün İran sınırları içerisinde kalan Türkmen Sahra ve onun tarihî çevresidir.
Burası, bir başka ifadeyle Güney Türkmenistandır.
“Güney Türkmenistan” adı bugün İran’ın resmî coğrafî terminolojisinde kullanılan bir ülke veya idarî bölge adı değildir. Daha çok tarihî, kültürel ve coğrafî bir tanımlama olarak düşünülebilir. Çünkü Atrak Nehri, Gorgan bozkırları, Türkmen Sahra, Gonbad-e Kavus çevresi ve Horasan’ın kuzeyindeki Türkmen yerleşimleri, modern sınırların çizdiği çizgilerden çok daha eski ilişkilerin parçasıdır.
Ve bu coğrafya, uzun zamandır hak ettiği kadar konuşulmuyor.
Hazar’ın güneydoğusunda başka bir Türk dünyası
Türkmen Sahra, Hazar Denizi’nin güneydoğusunda uzanan geniş bir bozkır kuşağıdır. Tarihî Gorgan ovası yaklaşık 200 kilometrelik doğu-batı uzanımıyla Atrak Nehri’nden Hazar kıyılarına kadar uzanan önemli bir geçiş alanı oluşturur. Kaynaklarda bu bölgenin geleneksel adlarından biri doğrudan Torkaman Ṣaḥrā — Türkmen Sahra olarak geçmektedir. (Iranica Online⁠)
Bugün bu coğrafyanın İran tarafında özellikle Yomut ve Göklen Türkmenlerinin tarihî varlığı dikkat çeker. Gorgan, Gonbad-e Kavus ve Atrak çevresi bu kültürel dünyanın önemli merkezleridir. İran’daki Türkmen topluluklarının esas olarak Gorgan ve Gonbad-e Kavus çevresinde, ayrıca Horasan yönünde Bojnurd ve Kuçan’a kadar uzanan alanlarda yaşadığı kaynaklarda belirtilmektedir. (Iranica Online⁠)
Gonbad-e Kavus ise tesadüfen bu bölgenin sembol şehirlerinden biri değildir. Şehir, tarih boyunca kuzey İran’daki Türkmen aşiret coğrafyasının önemli merkezlerinden biri olmuş; bugün de Türkmen bölgesinin başlıca şehirlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. (Iranica Online⁠)
Burada yalnızca bir etnik topluluktan değil, kendine özgü dili, aşiret yapısı, mimarisi, müziği, dokumacılığı, sözlü kültürü ve tarihî hafızası olan bir coğrafyadan bahsediyoruz.
Sınırların böldüğü, tarihin birleştirdiği coğrafya
Bugün İran-Türkmenistan sınırı haritada oldukça belirgindir.
Fakat tarih böyle düz çizgilerle yaşanmadı.
Atrak Nehri’nin iki yakasında yaşayan toplulukların ilişkileri, modern devlet sınırlarından çok daha eskidir. Ticaret yolları, yaylak-kışlak hareketleri, akrabalık bağları, aşiret ilişkileri ve siyasî mücadeleler bu bölgeyi sürekli birbirine bağladı.
Nitekim tarihî Gorgan bozkırının kuzeyindeki Türkmenlerin geleneksel otlakları, günümüzdeki İran-Türkmenistan sınırının iki tarafına da uzanıyordu. “Türkmen Sahra” kavramının kendisi de yalnızca bugünkü İran sınırları içindeki alanı değil, tarihî olarak sınırın kuzeyindeki Türkmen otlaklarını da kapsayacak şekilde kullanılmıştır. (Iranica Online⁠)
Bu nedenle Güney Türkmenistan’ı yalnızca “İran’da yaşayan Türkmenler” şeklinde daraltmak eksik kalır.
Burada mesele bir sınırın ötesindeki akrabalıktan daha büyüktür.
Mesele, Hazar ile Horasan arasındaki tarihî Türk coğrafyasının bir parçasıdır.
Selçukluların izleri
Bu bölgenin Türk tarihindeki derinliği yalnızca modern dönemle açıklanamaz.
Oğuzların İran coğrafyasına gelişleri ve Selçuklu hareketi, bölgenin etnik ve dilsel tarihini önemli ölçüde değiştirdi. Encyclopaedia Iranica’daki araştırmalar, Selçuklu döneminde Oğuz/Türkmen topluluklarının İran’a ve Horasan’a yerleştiğini; Gorgan çevresinin de bu hareketlerden etkilendiğini ortaya koyuyor. (Iranica Online⁠)
Gorgan bozkırında Selçukluların ardından oluşan Türkmen varlığı, sonraki yüzyıllarda farklı aşiret ve toplulukların bölgeye yerleşmesiyle daha da belirginleşti.
Yomutlar.
Göklenler.
Ve bunlarla bağlantılı çok sayıda boy, oba ve topluluk…
Bugün bize sadece aşiret isimleri gibi görünen bu adların arkasında, yüzyıllar boyunca devam etmiş bir sosyal ve kültürel örgütlenme bulunmaktadır.
Göklenlerin tarihî yerleşim sahalarının Gorgan bölgesinden Atrak çevresine, hatta bugünkü Türkmenistan ve Özbekistan’ın bazı kesimlerine kadar uzanması, bu coğrafyanın ne kadar hareketli olduğunu gösteren örneklerden biridir. (Iranica Online⁠)
Bir dilin sınırında
Güney Türkmenistan’ın en önemli hazinelerinden biri de dilidir.
İran’daki Türkmen Türkçesi, Oğuz grubuna ait bir Türk dilidir. İran’daki Türkmen Türkçesinin özellikle kuzeydoğuda, Horasan ve Gorgan çevresinde konuşulduğu; dilin farklı ağızlara ayrıldığı ve Azerbaycan Türkçesinden ayrı bir Oğuz dili olduğu belirtilmektedir. (Iranica Online⁠)
Bu ayrım önemlidir.
Çünkü İran’daki bütün Türkleri yalnızca “Azerbaycan Türkçesi konuşanlar” çerçevesinde değerlendirmek, İran Türk dünyasının çeşitliliğini görünmez hâle getirir.
Güney Azerbaycan’ın yanında başka Oğuz dünyaları da vardır.
Türkmen Türkçesi bunlardan biridir.
Üstelik bu dil, yüzyıllar boyunca Farsça ile yoğun temas hâlinde yaşamıştır. Türkmen Türkçesinde Farsçadan alınmış kelimeler ve bazı dil unsurları bulunması, bu coğrafyanın iki farklı dil dünyasının karşılaşma alanı olduğunu gösterir. (Iranica Online⁠)
Dolayısıyla Güney Türkmenistan’ın dili yalnızca bir “kimlik işareti” değildir.
Aynı zamanda İran ile Orta Asya arasındaki tarihî temasların yaşayan bir arşividir.
Bozkırın hafızası
Bu coğrafyayı anlamak için yalnızca haritaya bakmak yetmez.
Bir Türkmen halısına bakmak gerekir.
Bir oba adını dinlemek gerekir.
Bir türküde geçen eski bir kelimeyi araştırmak gerekir.
Gonbad-e Kavus çevresindeki yer adlarını incelemek gerekir.
Atrak’ın iki yakasındaki aşiretlerin tarihini okumak gerekir.
Çünkü bozkır toplumlarında tarih çoğu zaman yalnızca kitaplarda yaşamaz. Aile anlatılarında, ağıtlarda, destanlarda, yer adlarında, halı motiflerinde ve sözlü gelenekte yaşamaya devam eder.
Bu bakımdan Güney Türkmenistan, araştırılmayı bekleyen büyük bir kültürel hafıza alanıdır.
Dehistan’dan Gorgan’a
Daha da geriye gittiğimizde karşımıza Dehistan çıkar.
Orta Çağ kaynaklarında Gorgan’ın kuzeyinde, Atrak’ın ötesinde yer alan Dehistan, bugün Türkmenistan sınırları içerisinde bulunmaktadır. Fakat tarihî Gorgan ve Hazar çevresindeki coğrafyayla birlikte düşünüldüğünde, bu alanların birbirinden kopuk dünyalar olmadığını görürüz. (Iranica Online⁠)
Bu nedenle “Güney Türkmenistan” yalnızca bugünkü İran’ın kuzeydoğusundaki Türkmen nüfusunun yaşadığı alanı ifade eden bir kavram olarak değil, Gorgan–Atrak–Dehistan–Horasan hattındaki tarihî sürekliliği tartışmak için kullanılan bir çerçeve olarak da değerlendirilebilir.
Burada coğrafya, tarih ve dil birbirine karışır.
Hazar kıyıları Orta Asya’ya açılır.
Atrak vadisi kuzey ve güney arasında geçiş sağlar.
Gorgan, İran platosu ile Hazar dünyası arasında bir kapı oluşturur.
Horasan ise bu yolları daha doğudaki Orta Asya’ya bağlar.
Bu yüzden bölgenin stratejik önemi yalnızca bugünün siyasetiyle ilgili değildir.
Coğrafyanın kendisi stratejiktir.
Neden unutuldu?
Peki, böylesine güçlü bir tarihî ve kültürel coğrafya neden İran Türkleri konuşulurken Güney Azerbaycan’ın gölgesinde kalıyor?
Bunun birçok nedeni var.
Öncelikle Güney Azerbaycan’ın nüfus yoğunluğu, büyük şehirleri, siyasî ve kültürel görünürlüğü, İran Türkleri hakkında yapılan tartışmaların merkezini doğal olarak oraya taşımıştır.
İkinci olarak Türkmen Sahra, İran’ın kuzeydoğu ucunda, İran-Türkmenistan sınırında yer alan daha farklı bir coğrafyadır.
Üçüncüsü, İran Türkmenleri üzerine yapılan akademik çalışmalar, Azerbaycan Türkleri üzerine yapılan çalışmalar kadar geniş bir kamuoyu ilgisine ulaşmamıştır.
Oysa bu bölge yalnızca İran’ın Türkmenleri açısından değil, bütün Oğuz tarihini anlamak açısından önemlidir.
Unutulmuş değil, yeterince hatırlanmamış
Belki de “unutulmuş” kelimesini bile yeniden düşünmek gerekir.
Çünkü Güney Türkmenistan aslında unutulmuş değildir.
Türkmen Sahra’da Türkmen Türkçesi hâlâ konuşulmaktadır.
Yomut ve Göklen gibi tarihî toplulukların hafızası hâlâ yaşamaktadır.
Gonbad-e Kavus hâlâ bölgenin önemli merkezlerinden biridir.
Türkmen halısı, müziği, atçılık geleneği, düğünleri, kıyafetleri ve sözlü kültürü yaşamaya devam etmektedir.
Dolayısıyla mesele bir kültürün ortadan kalkması değil.
Mesele, bu kültürün daha geniş Türk dünyası hafızasında yeterince görünür olmamasıdır.
Belki de “unutulmuş Güney Türkmenistan” derken anlatmak istediğimiz tam olarak budur.
Güney Türkmenistan’ı yeniden düşünmek
İran Türk dünyasına baktığımızda yalnızca batıya, Tebriz’e ve Azerbaycan coğrafyasına bakmamalıyız.
Haritayı doğuya çevirmek de gerekir.
Hazar’ın güneydoğu kıyılarına…
Atrak’a…
Gorgan’a…
Gonbad-e Kavus’a…
Türkmen Sahra’ya…
Horasan’ın kuzeyine…
Çünkü burada başka bir Türk hafızası vardır.
Bu hafıza Azerbaycan Türklerinin hafızasının aynısı değildir.
Ama ondan tamamen kopuk da değildir.
Her ikisi de geniş Oğuz dünyasının farklı tarihî yollar üzerinde gelişmiş kollarıdır.
Birinin varlığı diğerini azaltmaz.
Tam tersine, İran Türklerinin tarihini daha bütünlüklü anlamamızı sağlar.
Güney Azerbaycan’ı bilmek İran’daki Türk tarihinin önemli bir bölümünü anlamaktır.
Fakat Güney Türkmenistan’ı bilmeden İran’ın kuzeydoğusundaki Türk tarihini anlamak mümkün değildir.
Belki de artık haritaya sadece bugünkü devlet sınırlarıyla değil, dillerin, boyların, nehirlerin, ticaret yollarının ve hafızanın izleriyle bakmanın zamanı gelmiştir.
Çünkü Atrak’ın suları sınır tanımadığı gibi, tarih de her zaman haritalardaki çizgilere uymaz.
Ve Hazar’ın güneydoğusunda, uzun zamandır yeterince duyulmayan bir ses hâlâ yaşamaktadır:
Türkmen Sahra.
Güney Türkmenistan.
Unutulmuş değil.
Sadece yeniden hatırlanmayı bekliyor.
Yazar
Efsane Afşar Sayınqala