AYDIN MƏDƏT OĞLU QASIMLI
Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru. dosent
Mirsaid Sultan-Qaliyev (tatar. Мирсәет Хәйдәргали ulı Soltanqaliyev; 13 iyul 1892 – 28 yanvar 1940) — məşhur tatar siyasi xadimi, inqilabçı və mütəfəkkiridir. O, SSRİ-də marksizm-leninizm ideyalarını islam dünyası və türk xalqlarının reallıqlarına uyğunlaşdıraraq "Müsəlman milli kommunizmi"nin əsasını qoymuşdur. [1, 2]
Sultan-Qaliyev Rusiya imperiyası daxilində məzlum vəziyyətdə olan müsəlman və türk xalqlarını birləşdirərək böyük bir Sosialist Turan dövləti qurmağı hədəfləyirdi. Bu fəaliyyətinə görə o, bolşevik rəhbərliyinin, xüsusilə İosif Stalinin hədəfinə çevrilmiş, "milli yayınma" (национал-уклонизм) ilə ittiham olunaraq 28 yanvar 1940-cı ildə güllələnmişdir. 1990-cı ildə ona ölümündən sonra bəraət verilmişdir. [1, 2, 3]
Həyatı və Siyasi Fəaliyyəti
Mənşəyi və Təhsili: Sultan-Qaliyev Başqırdıstanın Sterlibaşev rayonunun Elimbetova kəndində tatar müəllim ailəsində doğulmuşdur. Kazandakı Tatar Pedaqoji İnstitutundan məzun olduqdan sonra marksist fikirlərlə tanış olmuşdur. [1, 2, 3]
Bakı Dövrü: Onun pedaqoji və jurnalistika fəaliyyətinin bir hissəsi Bakı şəhəri ilə bağlı olmuşdur. O, Bakıda yaşadığı dövrdə yerli mətbuatda çıxışlar etmiş və ideoloji baxımdan formalaşmışdır. [1]
Bolşevik Partiyasına Qatılması: 1917-ci ildə Rusiya Kommunist Partiyasına üzv olmuşdur. Oktyabr inqilabından əvvəl Ümumrusiya Müsəlman Şurasının katibi işləmiş, daha sonra Millətlər Komissarlığında (Narkomnats) rəhbər vəzifələrdə çalışaraq Lenin, Stalin və Trotski ilə birgə inqilabın əsas fiqurlarından birinə çevrilmişdir. [1, 2, 3]
Əsas İdeyaları və "Sultanqaliyevçilik"
Sultan-Qaliyev tərəfindən irəli sürülən fəlsəfə və siyasi strategiya bu prinsiplərə əsaslanırdı:
Müsəlman Milli Kommunizmi: Qərb marksizminin fəhlə sinfinə (proletariata) əsaslanan modelinin Şərqdə işləməyəcəyini müdafiə edirdi. Çünki Şərq cəmiyyətləri sənayeləşməmişdi. Onun fikrincə, bu coğrafi- yada bütöv bir xalq (millət) istismar olunduğu üçün "proletar millətlər" anlayışı qəbul edilməli idi.
Sosialist Turan Dövləti: Rusiya daxilindəki və Orta Asiyadakı türk xalqlarının tək bir sosialist respublika ətrafında birləşməsini istəyirdi. [1]
Dinə Münasibət: Bolşeviklərin aqressiv ateizm siyasətinə qarşı çıxır, islam dininin Şərq xalqlarının mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi olduğunu bildirir və dinə qarşı mübarizənin daha yumşaq, maarifləndirici yolla aparılmasını təklif edirdi.
Sultan-Qaliyevin bu genişmiqyaslı planları sovet mərkəzi hakimiyyəti tərəfindən "pantürkizm" və "panislamizm" təhlükəsi kimi qəbul edilmiş və onun 1923-cü ildən başlayan həbs və sürgün prosesləri 1940-cı ildə edam edilməsi ilə nəticələnmişdir. [1, 2]
Mirsaid Sultan-Qaliyevin ideoloji yazıları, Bakıdakı fəaliyyətinin təfərrüatları və ya sovet repressiya sənədlərindəki məlumatlar barədə daha ətraflı araşdırma aparmağımı istərdinizmi?
Mirsaid Sultan-Qaliyevin ideoloji yazıları, Bakıdakı fəaliyyəti və sovet repressiya sənədlərindəki məlumatlar barədə daha ətraflı məlumat vermənizi xahiş edirəm
Mirsaid Sultan-Qaliyevin inqilabi irsi, ideoloji baxışları, Bakı dövrü və sovet repressiya maşını tərəfindən məhv edilməsi prosesinə dair arxiv sənədlərinə əsaslanan ətraflı araşdırma:
1. Bakı Dövrü və Fəaliyyəti (1915–1917)
Sultan-Qaliyev siyasi və intellektual cəhətdən məhz Bakı mühitində tam formalaşmışdır. 1915-ci ildə Bakıya gələn gənc mütəfəkkir burada zəngin ictimai-siyasi fəaliyyətlə məşğul olmuşdur: [1]
Pedaqoji fəaliyyəti: O, Bakıdakı Tatar Qız Liseyində (Məktəbi-nisvan) müəllim kimi çalışmışdır. Bu dövrdə müsəlman qadınların maariflənməsi və ictimai həyata qatılması mövzusunda aktiv addımlar atmışdır. [1]
Jurnalistika və Mətbuat: Bakı şəhər Dumasında ticarət vəkili işləməklə yanaşı, dövrün ən nüfuzlu qəzetləri ilə əməkdaşlıq etmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin redaktorluğu ilə çıxan məşhur "Açıq Söz" qəzetində, həmçinin rusdilli "Baku", "Kavkazskoe Slovo" və "Kavkazskaya Kopeyka" qəzetlərində mütəmadi məqalələr yazmışdır. O, bu yazılarında əsasən Şərq və müsəlman dünyasının sosial və siyasi problemlərini işıqlandırırdı. Məqalələrini çox vaxt "Suxoy", "Qarmasqalines", "O" kimi gizli təxəllüslərlə çap etdirirdi. [1, 2, 3, 4, 5]
Nəriman Nərimanovla Tanışlıq: Bakıdakı inqilabi hərəkatlar zamanı o, Azərbaycanın görkəmli ictimai-siyasi xadimi Nəriman Nərimanovun diqqətini çəkmiş və onunla sıx ideoloji mübadilələr aparmışdır. 1917-ci ilin fevralında çar rejimi devrilərkən Sultan-Qaliyev məhz Bakıda idi və buradan Ümumrusiya Müsəlman Şurasının katibliyinə qədər ucalan siyasi yoluna başlamışdır. [1, 2, 3]
2. İdeoloji Yazıları və Nəzəriyyələri
Sultan-Qaliyevin marksizmi islam və Şərq reallıqları ilə sintez edən yazıları, ölümündən onilliklər sonra belə Üçüncü Dünya ölkələrinin liderlərinə (məsələn, Misir prezidenti Qamal Əbdül Naserə və Əlcəzair lideri Əhməd Ben Bellaya) təsir göstərmişdir. Onun ən fundamental əsərləri və tezisləri bunlardır: [1]
"Şərq və Dünya İnqilabı" (Mühazirələr və Məqalələr): O müdafiə edirdi ki, Qərbi Avropa fəhlələri (proletariatı) öz burjuaziyası ilə birlikdə Şərqi və koloniyaları istismar edirlər. Buna görə də dünya inqilabının mərkəzi Qərb yox, məhz məzlum Şərq xalqları olmalıdır. [1]
"Proletar Millətlər" Nəzəriyyəsi: Klassik marksizmdəki sinfi mübarizə (fəhlə vs. burjua) modelini rədd edərək bildirirdi ki, Şərqdə demək olar ki, sənaye fəhləsi yoxdur. Burada bütöv xalqlar (milli kimliyindən asılı olmayaraq) müstəmləkəçiliyin qurbanıdır. Deməli, bu xalqlar bütövlükdə "proletar millətlərdir" və onların milli azadlıq hərəkatı elə sosialist inqilabıdır.
"Asiya və Avropa Türk Xalqlarının İctimai-Siyasi, İqtisadi və Mədəni İnkişafının Əsasları": Bu yazısında o, sovet imperiyasının tərkibindəki (Volqaboyu, Qafqaz, Krım, Türküstan) bütün türk xalqlarını birləşdirən müstəqil Sosialist Turan Respublikasını qurmağın geopolitik layihəsini təqdim edirdi.
Dini Taktika Haqqında: "Müsəlmanlar arasında din əleyhinə təbliğatın metodları" adlı yazısında bolşeviklərin məscidləri dağıtmaq və din xadimlərini güllələmək siyasətini sərt tənqid edirdi. O yazırdı ki, İslam Şərqdə təkcə inanc deyil, həm də hüquq, mədəniyyət və həyat tərzidir. Dinlə kobud yox, elmi və mədəni yollarla mübarizə aparılmalıdır.
3. Sovet Repressiya Sənədlərindəki Məlumatlar
Sultan-Qaliyev tarixə "Stalinin ilk yüksək rütbəli qurbanı" kimi düşmüşdür. Bolşevik rəhbərliyindən qovulan və həbs edilən ilk aparıcı kommunist məhz odur. NKVD (Daxili İşlər Xalq Komissarlığı) sənədlərində onun işi belə cərəyan etmişdir: [1]
[1923: İlk həbs və partiyadan ixrac] ; [1928: İkinci həbs və edam hökmü (düşərgə ilə əvəzlənmə)] ; [1937: Son həbs] ; [1940: Güllələnmə].
1923-cü il İstintaqı ("Sultanqaliyevçilik"): Lenin xəstə yatağında olarkən, İosif Stalin onun regional türk rəhbərləri ilə məxfi yazışmalarını ələ keçirdi. 4 may 1923-cü ildə o, "mərkəzi hakimiyyətə qarşı gizli müsəlman millətçi təşkilatı yaratmaqda" ittiham olunaraq həbs edildi. Lev Trotskinin xatirələrinə görə, Lev Kamenev sonralar etiraf etmişdi: "Sultan-Qaliyevin 1923-cü ildəki həbsi Stalinin təşəbbüsü ilə partiyanın tanınmış üzvünə qarşı edilən ilk sui-qəsd idi. Bununla Stalin sanki qan dadını bildi". [1, 2, 3]
1928-ci il Sənədləri və "Əks-inqilabi Təşkilat" İttihamı: 1928-ci ildə o, yenidən həbs olundu. Sənədlərdə onun gizli "Turan Sosialist Partiyası" qurduğu, sovet rejiminə qarşı silahlı üsyana hazırlaşdığı və xarici kəşfiyyatlarla (xüsusilə Türkiyə ilə) əlaqədə olduğu iddia edilirdi. Məhkəmə ona edam hökmü çıxarsa da, sonradan bu qərar 10 illik Solovki konsentrasiya düşərgəsi cəzası ilə əvəz olundu. [1]
1937–1940-cı illər (Böyük Terror və Ölüm Hökmü): 1937-ci ildə Stalin repressiyalarının pik nöqtəsində Sultan-Qaliyev yenidən həbs edilərək Moskvaya gətirildi. NKVD sənədlərində o, "pantürkist, burjua-millətçi və sovet dövlətini parçalamaq istəyən casus" kimi qeyd olunmuşdu. SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarı ilə 28 yanvar 1940-cı ildə haqqında ölüm hökmü icra olundu və cəsədi Moskvadakı "Kommunarka" qəbiristanlığında adsız kütləvi məzarlıqda basdırıldı. [1, 2]
Sultan-Qaliyev repressiya olunduqdan sonra onun bütün əlyazmaları, kitabları və şəxsi arxivi NKVD tərəfindən yandırılaraq məhv edilmişdir. Yalnız 1990-cı ildə SSRİ-nin dağılması ərəfəsində arxivlər açıldıqdan sonra onun ideoloji yazılarının qalan hissələri aşkar edilmiş və ona tam bəraət verilmişdir. [1]
Sultan-Qaliyevin Bakı dövründə yazdığı məqalələrin siyahısı və ya onun ideyalarının Azərbaycanın o dövrdəki digər ziyalılarına (məsələn, Rəsulzadə və ya Nərimanova) təsirləri barədə əlavə məlumat maraqlıdır inversə, bu istiqamətdə davam edə bilərik.
Sultan-Qaliyevin Bakı dövründə yazdığı məqalələrin siyahısı və ya onun ideyalarının Azərbaycanın o dövrdəki digər ziyalılarına (məsələn, Rəsulzadə və ya Nərimanova) təsirləri barədə əlavə məlumat vermıyinizi xahiş edirəm.
Mirsaid Sultan-Qaliyevin Bakı dövrü yaradıcılığı onun ideoloji axtarışlarının təməl daşıdır. Eyni zamanda, onun irəli sürdüyü ideyalar XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın həm milli, həm də sovet yönümlü ziyalıları ilə maraqlı və dramatik kəsişmələrə malik olmuşdur.
1. Bakı Dövründə Yazdığı Məqalələrin Xarakteri və Siyahısı
Sultan-Qaliyev 1915–1917-ci illərdə Bakıda yaşadığı müddətdə dövrün ən populyar mətbu orqanları — "Açıq Söz", "Baku", "Kavkazskoe Slovo" və "Kavkazskaya Kopeyka" qəzetləri ilə sıx əməkdaşlıq etmiş- dir. Yazılarında çox vaxt "On" (O), "Karmaskalinec" (Qarmasqalılı) təxəllüslərindən istifadə edirdi. [1, 2]
Onun arxivlərdə saxlanılan və o dövrün mətbuatında dərc olunan yazıları əsasən bu qruplara bölünür:
Müsəlman Dünyasının İctimai İcmalları: "Baku" və "Kavkazskoe Slovo" qəzetlərində mütəmadi olaraq "Müsəlman dünyasından xəbər -lər" (Из жизни мусульман) adlı geniş publisistik icmallar və köşələr hazırlayırdı. Bu yazılarda o, çar Rusiyasının müstəmləkə siyasətini, yerli xalqların mədəni və hüquqi geriliyini tənqid atəşinə tuturdu. [1, 2]
Qadın Maarifçiliyinə Dair Məqalələr: Bakıdakı Tatar Qız Liseyində müəllim işlədiyi üçün müsəlman qadınların cəmiyyətdəki rolu, savadlanması və hüquq bərabərliyi mövzusunda silsilə məqalələr yazmışdır.
Milli Məktəblər və "Cədidizm" İdeologiyası: Sultan-Qaliyev tatar və Azərbaycan türklərinin dini məktəblərdən (mollaxanalardan) dünyəvi, yeni üsullu məktəblərə (Üsuli-cədid) keçməsini təbliğ edən publisistik yazılarla çıxış edirdi. [1, 2]
Tərcümələr və Ədəbi Yazılar: O, rus və dünya ədəbiyyatının mütərəqqi nümunələrini türk/tatar dillərinə çevirərək Bakı mətbuatında yayır, bununla Şərq cəmiyyətində inqilabi-demokratik düşüncəni oyatmağa çalışırdı. [1, 2]
2. Azərbaycan Ziyalılarına Təsiri və Fikir Ayrılıqları
Sultan-Qaliyevin "Müsəlman milli kommunizmi" ideologiyası Azərbaycanın iki fərqli cəbhəsində — həm milli istiqlalçı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, həm də sovet-bolşevik rəhbəri Nəriman Nərimanov tərəfindən fərqli prizmalardan qarşılanmışdır.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Sultan-Qaliyev
Rəsulzadə və Sultan-Qaliyev 1915-1917-ci illərdə Bakıda yaxından tanış olmuşdular. Hər iki liderin dünyagörüşündə "Türk dünyasının birliyi və məzlum müsəlman xalqlarının azadlığı" ideyası mərkəzi yer tuturdu. [1]
Ortaq məxrəc: Sultan-Qaliyev Bakıda Rəsulzadənin rəhbərlik etdiyi "Açıq Söz" qəzetində məqalələr yazır və milli qüvvələrin başlatdığı hərəkatlara dəstək verirdi. Hər ikisi pantürkizm və müsəlman coğrafiyasının Rusiya əsarətindən xilası mövzusunda eyni fikirdə idilər. [1, 2]
Yolların ayrılması: 1917-ci il Oktyabr inqilabından sonra yolları qəti olaraq ayrıldı. Rəsulzadə marksizmin sinfi mübarizə prinsipinə inanmır, tam müstəqil, demokratik və milli bir dövlətin (Azərbaycan Xalq Cüm-huriyyətinin) qurulmasını müdafiə edirdi. Sultan-Qaliyev isə inqilabi sosializmə inanırdı. O hesab edirdi ki, kapitalist Qərbə qarşı durmaq üçün müsəlman-türk xalqları sovet sistemi daxilində birləşməli və qırmızı ideologiyanı mənimsəməlidirlər. Rəsulzadə sonralar mühacirətdə yazdığı əsərlərdə Sultan-Qaliyevin sovet imperiyasını daxildən dəyişdirmək cəhdini "faciəvi bir illüziya" kimi qiymətləndirmişdir.
Nəriman Nərimanov və Sultan-Qaliyev
Sultan-Qaliyev ilə Nəriman Nərimanovun ideoloji yaxınlığı daha dərin və taleyüklü olmuşdur. Hər iki xadim bolşevik partiyasının daxilində "milli kommunizm" xəttini təmsil edirdilər və hər ikisi eyni sovet repressiya maşınının hədəfinə çevrildilər. [1, 2, 3, 4]
Sultan-Qaliyev ("Sosialist Turan") ── İdeoloji Müttəfiqlik ── Nəriman Nərimanov ("Müsəlman Şərqi Sosializmi")
Stalin tərəfindən "Milli Yayınma" ittihamı ilə təqib
Şərq Sosializmi tezisi: Nərimanov da Sultan-Qaliyev kimi hesab edirdi ki, Moskvadakı bolşevik rəhbərliyi müsəlman Şərqinin spesifikasını, dinini və adət-ənənələrini başa düşmür. Sultan-Qaliyevin "proletar millətlər" nəzəriyyəsi Nərimanovun Azərbaycan və Qafqazda yeritmək istədiyi yumşaq, milli xüsusiyyətləri nəzərə alan sovet siyasəti ilə tam üst-üstə düşürdü. [1]
Bakı Şərq Xalqları Qurultayı (1920): Sultan-Qaliyev 1920-ci ildə Bakıda keçirilən məşhur Şərq Xalqlarının Birinci Qurultayının əsas təşkilatçılarından biri idi (baxmayaraq ki, Moskvanın təzyiqi ilə özü orada birbaşa iştirak edə bilməmişdi). Bu qurultayda Nərimanovla birlikdə sovet rəhbərliyindən Şərqdə müstəmləkəçiliyə qarşı daha radikal və yerli xalqların xeyrinə addımlar atmağı tələb etmişdilər. [1]
Eyni Tale: Sultan-Qaliyev 1923-cü ildə partiyadan uzaqlaşdırılıb həbs edildikdə, mərkəzin təzyiqi ilə Moskvaya "sürgünvari vəzifəyə" göndərilən Nərimanov da eyni siyasi böhranı yaşayırdı. Stalinin sovet rəhbərliyində böyük rus şovinizmini bərpa etməsinə qarşı çıxan bu iki lider eyni ittihamla — "milli yayınma" (национал-уклонизм) və gizli millətçiliklə ittiham olundular. Nərimanovun 1925-ci ildə Moskvada müəmmalı ölümü onu güllələnməkdən xilas etsə də, Sultan-Qaliyev bu repressiyanı sonadək yaşadı. [1, 2, 3]
Sultan-Qaliyevin ideyaları Azərbaycanın sovet dövrü gizli antikommu- nist və millətçi dərnəklərində (məsələn, 1920-30-cu illərdə fəaliyyət göstərən bəzi gizli qruplarda) bir növ sovet rejimini daxildən sarsıtmaq metodologiyası kimi gizlicə öyrənilirdi.
Sultan-Qaliyevin 1920-ci il Bakı Şərq Xalqları Qurultayının pərdə- arxası hadisələrindəki rolu və ya onun ideyalarının Türkiyədəki sol-milli hərəkatlara (məsələn, İttihatçılara) təsiri barədə maraqlı olarsa, araşdırmanı genişləndirə bilərəm.
Sultan-Qaliyevin 1920-ci il Bakı Şərq Xalqları Qurultayının pərdəarxası hadisələrindəki rolu və ya onun ideyalarının Türkiyədəki sol-milli hərəkatlara (məsələn, İttihatçılara) təsiri barədə məlumat
1. 1920-ci il Bakı Şərq Xalqları Qurultayı və Pərdəarxası Hadisələr
1920-ci ilin sentyabrında Bakıda keçirilən Şərq Xalqlarının Birinci Qurultayı, sovet rəhbərliyinin Qərbdə gecikən proletariat inqilabını Şərqdəki müstəmləkə əleyhinə hərəkatlarla əvəz etmək cəhdi idi. Mirsaid Sultan-Qaliyev bu qurultayın ən mühüm pərdəarxası memarlarından və təşkilatçılarından biri olmuşdur. [1, 2, 3]
Moskvadakı "Müsəlman Bloku"nun Təzyiqi: Sultan-Qaliyev Millətlər Komissarlığındakı (Narkomnats) nüfuzundan istifadə edərək, qurultayın məhz Şərqin qapısı sayılan Bakıda keçirilməsinə nail oldu. O, Rusiya Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi nəzdindəki Müsəlman Təşkilatları Bürosunun rəhbəri kimi, bütün Şərq və müsəlman nümayəndələrinin Bakıya koordinasiyalı şəkildə gəlməsini təmin etdi.
Qriqori Zinovyev və Karl Radek ilə Gizli Qarşıdurma: Qurultaya rəhbərlik edən sovet emissarları Zinovyev və Radek Şərq xalqlarını sadəcə ingilis imperializminə qarşı sovet siyasətinin aləti (piyadası) kimi görmək istəyirdilər. Sultan-Qaliyev isə pərdə arxasında yerli nümayəndələri təşkilatlandıraraq, Şərq xalqlarının daxili müstəqilliyini, dini-mədəni xüsusiyyətlərinin qorunmasını və kommunist ideologiyasının Avropa mərkəzçiliyindən təmizlənməsini tələb edirdi.
Bakıdakı "Müsəlman Kommunist Təşkilatı" Planı: Qurultay günlərində Sultan-Qaliyev və Nəriman Nərimanov sovet rəhbərliyinin yerli xalqlara qarşı aqressiv sinfi mübarizə taktikasını yumşaltmağa çalışırdılar. Sultan-Qaliyev pərdə arxasında müstəqil Şərq partiyalarının federasiyasını yaratmağı təklif edirdi. Lakin Moskva onun bu "təhlükəli" təsirini neytrallaşdırmaq üçün onun qurultay tribunasından geniş kütlələrə birbaşa müraciət etməsinə məhdudiyyətlər qoydu. Zinovyev onun ideyalarını "kommunizmin millətçi təhrifi" adlandıraraq pərdəarxası sənədlərə daxil etdirdi.
2. Sultan-Qaliyev İdeyalarının Türkiyədəki Sol-Milli Hərəkatlara və İttihatçılara Təsiri
1920-ci illərin əvvəllərində Osmanlı imperiyasının süqutundan sonra Türkiyədə həm Mustafa Kamal Paşanın rəhbərlik etdiyi Anadolu milli hərəkatı, həm də ölkədən qaçmış İttihat və Tərəqqi liderləri çıxış yolu axtarırdılar. Sultan-Qaliyevin ideologiyası bu qüvvələrin bolşevizmlə münasibətlərində əsas nəzəri körpüyə çevrildi. [1]
Ənvər Paşa, İttihatçılar və Moskva Görüşləri
İttihatçıların lideri Ənvər Paşa Birinci Dünya Müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra İngiltərəyə qarşı mübarizə aparmaq üçün Moskvaya sığınmışdı. Moskvada o, birbaşa Sultan-Qaliyev və onun ətrafındakı müsəlman bolşeviklərlə sıx təmasda oldu. [1, 2, 3]
"İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı": Ənvər Paşa Almaniya və Rusiyada olarkən anti-imperialist bir müsəlman hərəkatı qurmaq istəyir- di. Sultan-Qaliyevin "Qərb kapitalizminə qarşı məzlum Şərq xalqlarının ittifaqı" ideyası, Ənvər Paşanın Panislamizm və Pantürkizm idealı ilə mükəmməl şəkildə kəsişirdi. Ənvər Paşa məhz Sultan-Qaliyevdən təsir-lənərək sosialist terminologiyasından istifadə etməyə başladı və marksizmi Şərq azadlıq müharibəsinə uyğunlaşdırmağın mümkünlüyünə inandı. [1, 2, 3, 4]
Bakı Konfransında İttihatçıların Təmsili: 1920-ci il Bakı qurultayında Ənvər Paşanın bəyanatı oxundu. Sultan-Qaliyev ittihatçıların Anadoludakı və Orta Asiyadakı potensialından sovet maraqları üçün yox, məhz böyük bir Müsəlman-Türk Bloku yaratmaq üçün istifadə etmək niyyətində idi. Lakin Stalinin rəhbərlik etdiyi qrup Ənvər Paşadan sadəcə Mustafa Kamala qarşı təzyiq vasitəsi kimi istifadə etdi. Nəticədə Ənvər Paşa aldadıldığını anlayaraq Türküstana keçdi və Basmaçı hərəkatına rəhbərlik edərək sovetlərə qarşı döyüşdə həlak oldu. [1, 2]
Türkiyədəki Erkən Sol-Milli Hərəkatlar (İştirakiyyun)
Sultan-Qaliyev ideyaları Türkiyə daxilində qurulan ilk sol təşkilatlara da birbaşa təsir göstərmişdir:
Mustafa Sübhi və Türkiyə Kommunist Partiyası (TKP): TKP-nin qurucusu Mustafa Sübhi Rusiya daxilindəki tatar və azərbaycanlı ziyalılarla, xüsusilə Sultan-Qaliyevlə yaxın dost idi. Sübhi, Sultan-Qaliyevin müsəlman cəmiyyətində sinfi mübarizədən əvvəl milli azadlığın gəlməsi və dinə qarşı aqressiv olmamaq tezislərini mənimsəmişdi. TKP-nin Anadoluda yayılmaq üçün hazırladığı ilk proqramlarda "Müsəlman kommunizmi"nin izləri aydın görünürdü.
"Yaşil Ordu" və Xalq İştirakiyyun Fırkası: Anadoluda formalaşan və sol meylli olan "Yeşil Ordu" (Yaşıl Ordu) cəmiyyəti marksist prinsiplərlə İslami ədalət anlayışını birləşdirirdi. Onların ideoloji manifestləri Sultan-Qaliyevin məqalələrində irəli sürdüyü "Müsəlman Şərqinin özünəməxsus sosializm modeli" ilə tam eyni xətt üzrə inkişaf edirdi.
Mustafa Kamal Paşa sonralar Türkiyənin müstəqilliyini qorumaq üçün ölkədəki bu "qaliyevçi" və ya sovet yönümlü radikal sol-milli cərəyanları neytrallaşdırdı və sovet modelindən uzaq, sırf dünyəvi milli respublika yolunu seçdi.
Əgər maraqlıdırsa, Sultan-Qaliyevin ideyalarının Orta Asiyadakı digər türk liderlərinə (məsələn, Turar Rıskulov və ya Zəki Vəlidi Toqana) təsiri və yaxud Stalinin Bakı Qurultayından sonra müsəlman liderləri cəzalandırmaq üçün atdığı ilk gizli addımlar barədə söhbətimizi davam etdirə bilərik.
Sultan-Qaliyevin ideyalarının Orta Asiyadakı digər türk liderlərinə (məsələn, Turar Rıskulov və ya Zəki Vəlidi Toqana) təsiri və yaxud Stalinin Bakı Qurultayından sonra müsəlman liderləri cəzalandırmaq üçün atdığı ilk gizli addımlar barədə məlumatlar
1. Orta Asiya Türk Liderlərinə Təsiri: Rıskulov və Toqan
Mirsaid Sultan-Qaliyevin "Müsəlman milli kommunizmi" və Sosialist Turan Dövləti ideyası Orta Asiyanın (Türküstanın) milli və elmi elitası arasında çox böyük əks-səda doğurdu. Onun ideyaları iki fərqli cərəyanın liderlərinə — həm sovet sisteminin daxilində mübarizə aparan Turar Rıskulova, həm də sovetlərlə yollarını ayıran Zəki Vəlidi Toqana dərindən təsir etmişdi.
Turar Rıskulov (Qazaxıstan və Türküstan)
Qazaxıstanın və Türküstanın görkəmli dövlət xadimi Turar Rıskulov, Sultan-Qaliyevin ən yaxın ideoloji müttəfiqi və "Turan" layihəsinin Orta Asiyadakı əsas icraçısı idi.
Türküstan Kommunist Partiyası və Respublika Layihəsi: 1920-ci ilin əvvəllərində Rıskulov Sultan-Qaliyevin tezislərinə əsaslanaraq tələb edirdi ki, regionda rus bolşeviklərinin idarə etdiyi mərkəzi sistem yox, müstəqil Türküstan Türk Respublikası və ayrıca Türk Kommunist Partiyası qurulsun.
"Milli Sinfi" yanaşma: Rıskulov da Sultan-Qaliyev kimi Moskvaya açıq məktublarında yazırdı ki, Avropa marksizmi köçəri və müsəlman Orta Asiya xalqlarına birbaşa tətbiq oluna bilməz. Çünki burada fəhlə sinfi formalaşmayıb və bütün yerli əhali rus çarizminin istismarına məruz qaldığı üçün bütövlükdə proletar xalqdır. Bu cəsarətli çıxışlarına görə Stalin Rıskulovu Sultan-Qaliyevlə birlikdə "pantürkist bloku"nun rəhbərlərindən biri elan etdi.
Zəki Vəlidi Toqan (Başqırdıstan)
Məşhur tarixçi, türkoloq və Başqırd Muxtariyyətinin qurucusu Zəki Vəlidi Toqan, Sultan-Qaliyevin həm yaxın dostu, həm də onunla ən kəskin ideoloji mübahisələr aparan şəxs olmuşdur.
İdeoloji Fərq və Hörmət: Toqan marksizmə inanmırdı və bolşeviklərin müsəlman xalqlarını aldatdığını müdafiə edirdi. O, Sultan-Qaliyevin sovet sistemi daxilində "Müsəlman Kommunizmi" yaratmaq cəhdini tənqid edir, lakin onun böyük Türk birliyi (Turan) idealına dərindən hörmət bəsləyirdi.
Gizli Əməkdaşlıq: Toqan xatirələrində yazır ki, o, sovet rejiminə qarşı üsyan edən Basmaçı hərəkatına qoşulmaq üçün Orta Asiyaya (Buxaraya) getməzdən əvvəl Sultan-Qaliyevlə gizli görüşmüşdü. Sultan-Qaliyev partiya daxilində qalaraq Moskvanın gücünü zəiflətməyə, Toqan isə çöldə silahlı mübarizə aparmağa qərar vermişdi. Onlar bir-birini satmayacaqlarına dair and içmişdilər. Sənədlər sübut edir ki, Sultan-Qaliyev sonradan NKVD zindanlarında işgəncə görəndə belə Toqanın gizli şəbəkəsini ifşa etməmişdi.
2. Stalinin Bakı Qurultayından Sonra Müsəlman Liderləri Cəzalandırmaq Üçün Atdığı İlk Gizli Addımlar
1920-ci il Bakı Şərq Xalqları Qurultayı İosif Stalin üçün böyük bir siqnal oldu. Qurultayda müsəlman və Şərq nümayəndələrinin gözləniləndən daha müstəqil, antiamerikan/antiingilis olmaqla yanaşı, həm də antirus və antimərkəzçi çıxışlar etməsi Stalində böyük qorxu yaratdı. Moskva başa düşdü ki, nəzarət gücləndirilməsə, bu liderlər SSRİ-ni daxildən parçalaya bilərlər. Stalin dərhal pərdəarxası cəza və zərərsizləşdirmə planını işə saldı:
[Müsəlman Bürosunun Ləğvi]; [Süni Sərhədlərin Çəkilməsi (Milli Bölüşdürmə)] ; [Şərq Şöbələrinin NKVD Nəzarətinə Verilməsi].
Müsəlman Təşkilatları Bürosunun (Musbyuro) Ləğvi: Stalinin atdığı ilk addım Sultan-Qaliyevin əsas güc mərkəzi olan RKP(b) Mərkəzi Komitəsi nəzdindəki Müsəlman Bürosunu zəiflətmək və tezliklə tam ləğv etmək oldu. Müsəlman kommunistlərin ayrıca təşkilatlanma hüququ əllərindən alındı və onlar birbaşa rus bolşeviklərinin nəzarətindəki yerli komitələrə tabe edildilər.
Orta Asiyanın Süni Şəkildə Bölünməsi ("Milli-Dövlət Bölüşdürül- məsi"): Sultan-Qaliyev, Rıskulov və Nərimanovun ən böyük qorxusu Şərq xalqlarının parçalanması idi. Stalin onların "Böyük Türküstan" və ya "Sosialist Turan" ideyasını məhv etmək üçün 1924-cü ildə Orta Asiya- nı süni sərhədlərlə Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Tacikistana böldü. Bu, vahid türk cəbhəsinin qarşısını almaq üçün atılmış dahi, həm də qəddar bir geopolitik addım idi.
Gizli NKVD (OQPU) Nəzarəti və "Siyahıların" Hazırlanması: Stalin Bakı qurultayından dərhal sonra, 1921-1922-ci illərdə gizli polisə (OQPU) göstəriş verdi ki, Şərq respublikalarındakı bütün yerli rəhbərlə- rin (Nərimanov, Rıskulov, Xocayev, Soltanqaliyev) gizli yazışmaları, məktubları və şəxsi əlaqələri izlənilsin. Məhz bu gizli izləmələrin nəticəsində 1923-cü ildə Sultan-Qaliyevin digər müsəlman liderlərə yazdığı gizli məktublar ələ keçirildi və onun ilk həbsi üçün zəmin yaradıldı.
Vəzifədən Uzaqlaşdırma və "Fəxri Sürgün": Stalin ilkin mərhədə bu populyar liderləri birbaşa güllələməkdən çəkindi (çünki bu, Şərqdə böyük üsyanlara səbəb ola bilərdi). Bunun əvəzinə onları öz yerli respublikalarından ayırdı. Məsələn, Nəriman Nərimanovu Azərbaycan- dan, Turar Rıskulovu Türküstandan uzaqlaşdırıb Moskvaya, mərkəzi vəzifələrə gətirdi. Burada onlar tam nəzarət altında saxlanılır və faktiki olaraq heç bir real gücə sahib olmurdular.
Bu pərdəarxası zərərsizləşdirmə taktikası 1930-cu illərin "Böyük Terror" dalğası üçün sadəcə bir hazırlıq idi. Neticədə Stalin 1937-1940-cı illərdə bu siyahıdakı liderlərin hamısını fiziki olaraq məhv etdi.
Sultan-Qaliyev irsinin bu dramatik mərhələləri ilə bağlı daha spesifik bir sənəd, məsələn, onun Stalinə zindandan yazdığı məlum məktublar və ya sovet tarixşünaslığında "Sultanqaliyevçilik" termininin necə bir damğaya çevrilməsi barədə ətraflı məlumat maraqlıdırsa, qeyd edə bilərsiniz.
Sultan-Qaliyev irsinin bu dramatik mərhələləri ilə bağlı Stalinə zindan- dan yazdığı məlum məktublar və sovet tarixşünaslığında "Sultanqaliyev çilik" termininin necə bir damğaya çevrilməsi barədə ətraflı məlumat
Mirsaid Sultan-Qaliyevin sovet rejiminin zindanlarında keçirdiyi günlər və sovet ideoloji maşınının onun adına yaratdığı "Sultanqaliyevçilik" damğası, SSRİ-də milli elitaların məhvinin ən qanlı səhifələrindəndir. O, bolşevik elitası daxilində partiyadan çıxarılan, repressiya edilən və şəxsi arxivi tamamilə yandırılan ilk yüksək rütbəli rəhbər olmuşdur. [1, 2, 3]
1. Zindandan Stalinə Yazılan Məktublar və İdeoloji Müdafiə
Sultan-Qaliyev 1923-cü ildə ilk dəfə həbs olunduqdan sonra Moskvadakı Butırka və Lefortovo zindanlarından Rusiya Kommunist Partiyasının Mərkəzi Nəzarət Komissiyasına, eləcə də birbaşa İosif Stalinə və Lev Trotskiyə ünvanlanmış geniş məktublar-sənədlər yazmışdır. Bu məktubların ən məşhuru tarixşünaslığa "Mən kiməm?" (Кто я?) adı ilə daxil olmuş avtobiografik essesidir. [1, 2, 3]
Məktubların əsas məzmunu və dramatik məqamları bunlardır:
"Əks-inqilabçı" Damğasına Etiraz: Sultan-Qaliyev zindandan Stalinə yazırdı: "Üzərimə yapışdırılan əks-inqilabçı etiketi məni ürəyimdən vurdu. Çünki mən ruhən özümü kommunist, leninçi, partiya üzvü və inqilabçı hesab edirəm... Bunu özümə qarşı ən böyük ədalətsizlik və həyatımın ən böyük faciəsi kimi qəbul edirəm". O, son ana qədər sovet rəhbərliyinin onun fikirlərini sadəcə "yanlış anladığına" inanmaq istəyirdi. [1]
Böyük Rus Şovinizminin İfşası: Sultan-Qaliyev məktublarında Stalinə xəbərdarlıq edirdi ki, sovet dövlətinin milli respublikalarda yeritdiyi siyasət keçmiş çar Rusiyasının müstəmləkəçiliyindən fərqlənmir. O, tatar, başqırd və ya azərbaycanlı kommunistlərin yox, əslində regional idarələrə rəhbər təyin olunan rus məmurlarının şovinizmlə yoluxduğunu və yerli kadrları məhv etdiyini bildirirdi. [1, 2]
Özünümüdafiə və Siyasi Taktika: İstintaq sənədlərinə görə, o, digər türk və müsəlman liderlərlə (məsələn, Zəki Vəlidi Toqanla) məxfi yazışmalarını və əlaqələrini sovet dövlətinə xəyanət kimi yox, sadəcə "Şərq xalqlarını inqilaba cəlb etmək üçün gizli taktiki gediş" kimi əsaslandırmağa çalışırdı. Lakin Stalin bu məktubları onun günahının etirafı kimi istifadə etdi. [1, 2]
2. "Sultanqaliyevçilik" (Султангалиевщина) Termini və Sovet Tarixşünaslığında Damğalanma
Sovet ideoloji sistemində müxalif fikirləri məhv etmək üçün xüsusi sonluqlu terminlər (məsələn, trotskizm, buharinçilik, tatarburjua millətçiliyi) icad edilirdi. Bu sırada yaradılan ilk və ən dağıdıcı termin məhz "Sultanqaliyevçilik" olmuşdur. [1]
Bu termin 1923-cü ilin iyununda keçirilən RKP(b) Mərkəzi Komitəsinin Dördüncü Müşavirəsində şəxsən Stalinin təşəbbüsü ilə dövriyyəyə buraxıldı. Terminin sovet tarixşünaslığında və siyasi arenada oynadığı rol belə xarakterizə olunurdu: [1, 2, 3]
"Sultanqaliyevçilik" Damğası
Siyasi mənası: Pantürkizm, Panislamizm və Burjua Millətçiliyi (Casusluq)
Coğrafi əhatəsi: Volqaboyu (Tatarıstan/Başqırdıstan), Qafqaz (Azər- baycan), Krım, Türküstan
Hüquqi nəticəsi: Siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşdırma, QULAQ düşər- gələri və Kütləvi Güllələnmə
Yarlığın (Etiketin) Mənası: Sovet ensiklopediyalarında və tarix kitablarında "Sultanqaliyevçilik" — marksizm-leninizm ideyalarına xəyanət edən, sovet rejimini daxildən parçalamağa çalışan, pantürkist, panislamist və burjua-millətçi əks-inqilabi cərəyan kimi tərif edilirdi. [1, 2, 3]
Müsəlman Ziyalıları Məhv Etmək Üçün Alət: Bu termin sadəcə Sultan-Qaliyevin şəxsinə yönəlməmişdi. 1920-1930-cu illərdə sovet imperiyasının hər hansı bir müsəlman respublikasında mərkəzin (Moskvanın) diktaturasına etiraz edən, yerli dili, mədəniyyəti və ya kadrları müdafiə edən hər bir ziyalıya dərhal "Sultanqaliyevçi" damğası vurulurdu. [1, 2]
Böyük Terrorun Prelüdiyası: Tarixçilərin fikrincə, 1936–1938-ci illərin kütləvi repressiya (Böyük Terror) mexanizmi ilk dəfə məhz 1920-ci illərdə "Sultanqaliyevçilik" kampaniyası ilə sınaqdan keçirilmişdi. Bu ittihamla təkcə Tatarıstan və Başqırdıstanda deyil, Azərbaycanda, Krımda və Qazaxıstanda minlərlə milli yönümlü kommunist və bitərəf ziyalı həbs olundu, QULAQ düşərgələrinə göndərildi və ya edam edildi. [1, 2]
Nəticə
1980-ci illərin sonuna qədər sovet tarixşünaslığında Mirsaid Sultan-Qaliyevin adını müsbət kontekstdə çəkmək qəti qadağan idi və onun ideyaları "zərərli cərəyan" kimi qələmə verilirdi. Yalnız 1990-cı ildə ona rəsmi bəraət verildikdən sonra aydın oldu ki, onun "Sultanqaliyev- çilik" adlandırılan irsi əslində Şərq xalqlarının müstəmləkəçiliyə qarşı özünümüdafiə və milli sosializm axtarışlarının dramatik bir təzahürü olmuşdur.
Mənbə
Wikipedia
Mirseyid Sultanqaliyev - Vikipediya
Baş Katibliyə seçilən M. Sultan-Qaliev konqres bitəndən sonra Kazana yola düşür. Məhz bu addımdan sonra onun siyasi fəaliyyəti başlayır...
Википедия
Султан-Галиев, Мирсаид Хайдаргалиевич - Википедия
Султан-Галиев, Мирсаид Хайдаргалиевич. Статья · Обсуждение. Язык; Скачать PDF; Следить · Править. Мирсаи́д Хайдаргали́евич Султа́н...
Wikipedia
Mirsaid Sultangaliyev - Vikipedi
Mirsaid Sultangaliyev. Tatar devrimci (1892 – 1940). Dil; PDF'yi indir; İzle · Değiştir. Mirsaid Sultangaliyev (13 Temmuz 1892; El...
TİSAV
MİR SAİD SULTAN GALİYEV - TİSAV
16 fev 2025 — Gazetecilik mesleğine Tatarca Tormış (Ufa), Vakit (Orenburg), Koyaş, İl (Petersburg), Süz (Kazan) gazeteleriyle Rusça Narodniy Uçi...
Wikipedia
Mirsaid Sultangaliyev - Vikipedi
Hayatı Sultangaliyev, öğretmen olan Mir Said Haydar Galiyev'in 12 çocuğundan biri olarak 13 Temmuz 1892 tarihinde, Başkurdistan'ın...
РУВИКИ
Султан-Галиев, Мирсаид Хайдаргалиевич - РУВИКИ
19 iyn 2026 — Table_title: Султан-Галиев, Мирсаид Хайдаргалиевич Table_content: | Мирсаид Хайдаргалиевич Султан-Галиев | | | --- | --- | | тат. ...
Wikipedia
Mirsaid Sultan-Galiev - Wikipedia
Political activity. Sultan-Galiev was first drawn to revolutionary ideas during the abortive 1905 Revolution. Following the revolu...
Wikipedia
Mirsaid Sultangaliyev - Vikipedi
Hayatı Sultangaliyev, öğretmen olan Mir Said Haydar Galiyev'in 12 çocuğundan biri olarak 13 Temmuz 1892 tarihinde, Başkurdistan'ın...
Wikipedia
Mirseyid Sultanqaliyev - Vikipediya
Həyatı Mirseyid Sultanqaliyev 1892-ci ilin iyulun 13-də Başqırdıstanın Kırımsakal qəsəbəsinə bitişik Elimbetova kəndində anadan ol...
History Studies International Journal of History
Enver Pasha´s Meetings with the Bolsheviks (1919-1920)
Enver Pasha´s Meetings with the Bolsheviks (1919-1920). This article examines former Ottoman Minister of War Enver Pasha´s meeting...
Marxists Internet Archive
Congress of the Peoples of the East - Marxists Internet Archive
The Congress of the Peoples of the East held in Baku in September, 1920 holds a special place in the history of the Communist move...
Ludovika Center for Turkic Studies
Enver Pasha – The Pan-Turkist Ideology and the Political Reality at ...
In fact, as late as July 1922, British diplomats were informed that Sultan Vahdettin had intended to use Enver to crush the nation...