Osmanlı toplumunun alışılmış dinî hayatının dışında kalan kalenderî, abdal, ışık, haydarî ve benzeri gezgin derviş toplulukları; kıyafetleri, saç ve sakal biçimleri, taşıdıkları baltalar, keşkül ve nefirlerle dikkat çekiyordu. Bu dervişlerin maddi kültürüne ait en ilginç eşyalardan biri de kaynaklarda cür‘adân, cüradan veya cüredan biçimlerinde geçen küçük kaptı.
Bugün çoğunlukla unutulmuş olan cür‘adan, yalnızca esrar saklamaya yarayan bir “zula” değildi. Aynı zamanda dervişin yolda yaşamasını kolaylaştıran kişisel bir eşya, toplum dışılığını görünür kılan bir alamet ve klasik şiirde çok katmanlı anlamlara kavuşan edebî bir semboldü.
Cür‘adan ne demektir?
Kelimenin ilk unsuru olan Arapça cür‘a, “yudum, içimlik miktar; kadehin dibinde kalan son damla” anlamlarına gelir. İkinci unsur olan Farsça -dân ise “içine bir şey konulan kap, muhafaza” anlamı veren bir ektir. Kalem-dân, şem‘-dân ve cüz-dân örneklerinde olduğu gibi, cür‘a-dân da kelime yapısı bakımından “cür‘a kabı” veya “yudumluk” demektir.
Fakat Osmanlı döneminde kelimenin kullanım alanı sözlük anlamından genişlemiş; içine küçük kişisel eşyalar, çakmak takımı, afyon terkibi veya toz hâlindeki esrar konulan küçük kap ve keseleri karşılamaya başlamıştır. Dolayısıyla onu yalnızca “esrar kabı” diye tanımlamak eksik, her cür‘adanın mutlaka uyuşturucu madde taşıdığını düşünmek ise fazla kesin olur.
Cür‘adanın kabaktan, deriden, boynuzdan veya başka dayanıklı malzemelerden yapılmış farklı örneklerinin bulunduğu anlaşılmaktadır. Bele, kuşağa ya da kemere asılarak taşınması, onu gezgin derviş hayatına son derece elverişli kılıyordu.
Vâhidî’nin eserinde Rum abdalları
Cür‘adan hakkındaki en önemli erken anlatımlardan biri, Kara Dâvudzâde Abdülvâhid Çelebi’nin, daha çok Vâhidî mahlasıyla tanınan XVI. yüzyıl yazarının eserinde yer alır. Eser farklı nüshalarda Menâkıb-ı Hâce-i Cihân, Hâce-i Cihân ve Netîce-i Cân ve Tevâif-i Aşere gibi adlarla kayıtlıdır.
Eserin 1522’de tamamlandığı kabul edilmektedir. Vâhidî burada devrinin çeşitli derviş zümrelerini, görünüşlerinden konuşma biçimlerine, taşıdıkları eşyalardan inanç ve uygulamalarına kadar tasvir eder. Anlatı temsilî ve yer yer eleştirel olsa da XVI. yüzyıl Osmanlı dinî ve toplumsal hayatı hakkında önemli gözlemler içerir. Bu özelliği, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin eser hakkındaki değerlendirmesinde de vurgulanmaktadır: Metin sembolik bir hikâye olmakla birlikte dönemin derviş toplulukları hakkında gerçekçi bilgiler taşır. TDV İslâm Ansiklopedisi⁠
Paylaşımda aktarılan bölümde Vâhidî, Rum abdallarını tasvir ederken onların bellerinde ikişer cür‘adan taşıdığını; bunlardan birinde kav ile çakmak, diğerinde ise gubâr bulunduğunu belirtir.
Buradaki gubâr kelimesi sözlükte “toz” demektir. Fakat metnin bağlamında ince hâle getirilmiş esrar veya benzeri bir terkibe işaret ettiği anlaşılmaktadır. Böylece iki kap, dervişin yol hayatındaki iki ihtiyacını temsil eder görünmektedir: ateş yakmak ve yanında taşıdığı maddeyi muhafaza etmek.
Ancak Vâhidî’nin tarafsız bir etnograf olmadığını unutmamak gerekir. Yazar, bazı derviş topluluklarını tasvir ederken onları eleştirir, abartılı veya karikatürize edici bir dil kullanır. Bu nedenle verdiği bilgiler değerli olmakla birlikte bütün Rum abdallarını kapsayan değişmez kurallar şeklinde okunmamalıdır.
Cür‘adan yalnızca bir kullanım eşyası mıydı?
Gezgin bir derviş için kuşağa bağlı küçük kap son derece işlevseldi. Fakat cür‘adan zaman içinde bundan daha güçlü bir kültürel anlama kavuşmuştur. Kalenderî ve abdal dervişlerinin alışılmış toplum düzeninin dışında yaşayan, mülkiyetten uzak duran ve bedenleri üzerinde ayırt edici alametler taşıyan kişiler olarak tanınması, cür‘adanı da onların kimlik göstergelerinden biri hâline getirmiştir.
Bu toplulukların bazı mensuplarında görülen esrar kullanımı birkaç şekilde yorumlanıyordu:
* Açlık, yorgunluk ve uzun yolculuklara dayanma aracı olarak kullanılması,
* Vecd, istiğrak veya “hayret” hâline ulaşma vasıtası sayılması,
* Yerleşik toplumun kurallarına meydan okuyan kalenderî tavrın göstergesine dönüşmesi,
* Şarap içmenin karşısına “kuru sarhoşluk” veren başka bir keyif maddesi olarak çıkarılması.
Bununla birlikte, esrar kullanımını bütün tasavvuf çevrelerine veya bütün Alevî-Bektaşî geleneğine mal etmek tarihsel açıdan yanlıştır. Kaynakların anlattığı kullanım daha çok belirli kalenderî-abdal zümreleri, bireysel dervişler ve belirli dönemlerle ilişkilidir. Sünnî ve tasavvufî çevrelerde bu maddelere yönelik ciddi ahlaki ve hukukî eleştiriler de bulunmaktadır.
Nitekim Osmanlı idaresi zaman zaman esrar satışını ve kullanımını yasaklamış, satıcıları cezalandırmış veya sürgüne göndermiştir. Bu durum, maddenin hem yaygınlık kazanabildiğini hem de hiçbir zaman tartışmasız biçimde meşru görülmediğini gösterir. Osmanlı dönemindeki tüketim ve yasaklama uygulamalarını inceleyen akademik çalışmalar, meselenin sağlık, asayiş, ahlak ve dinî hüküm boyutlarının iç içe geçtiğini ortaya koymaktadır. Divan Şiirinde Afyon ve Esrar⁠, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İstanbul’da Esrar Tekkeleri⁠
Esrar mı, “sır” mı?
Cür‘adanın şiirde özel bir anlam kazanmasında esrâr kelimesinin çift anlamlılığı belirleyicidir. Arapça sırr kelimesinin çoğulu olan esrâr, “sırlar” demektir. Fakat Osmanlı Türkçesinde aynı kelime kenevirden elde edilen uyuşturucu madde için de kullanılmıştır.
Böylece şairler:
* esrarı, yani maddeyi;
* esrâr-ı ilâhiyyeyi, yani ilahî sırları;
* mahzenü’l-esrârı, yani “sırlar/esrar mahzenini”;
* hayreti, yani hem tasavvufî şaşkınlığı hem de sarhoşluğu
aynı beyit içerisinde birlikte düşündürebilmişlerdir.
Cür‘adan da bu kelime oyununda “esrar saklanan küçük kap” olmaktan çıkarak ilahî sırların mahzeni, aşk şarabının kadehi veya feyzin kaynağı hâline gelir.
Bâkî’ye atfedilen meşhur beyit bu çift anlamlılığı açıkça gösterir:
Cür‘adân abdâla gerçi mahzenü’l-esrârdır
Rind-i dürd-âşâma sâgar matla‘u’l-envârdır.
Beyitte cür‘adan, abdal için “esrarın/sırların mahzeni”; kadeh ise şarabın tortusunu içen rind için “nurların doğduğu yer” olarak sunulur. Şair hem maddi eşyaları hem tasavvufî kavramları hem de Nizâmî’nin Mahzenü’l-Esrârı gibi klasik eser adlarını çağrıştıran sanatlı bir dil kurar.
Hayâlî Bey’in şu mısraı da aynı hayal dünyasına aittir:
Esrâr-ı kâinâta ezel cür‘adan iken
Ben hânkāh-ı aşkta hayrân idim sana.
Burada cür‘adan, artık herhangi bir derviş kesesi değildir; kâinatın sırlarını içinde taşıyan kozmik bir kaba dönüşür. “Hayran” kelimesi de hem ilahî güzellik karşısındaki şaşkınlığı hem kendinden geçme hâlini düşündürür.
Kaygusuz Abdal’a atfedilen şiir
Paylaşımda verilen:
Allah Tanrı Yaradan
Gel içegör cür‘adan
Yâr ile yâr olagör
Ağyâr çıksın aradan
dörtlüğü, Kaygusuz Abdal’a atfedilen ve halk arasında “Koca Tanrı” adıyla bilinen taşlama veya şathiyenin farklı varyantlarında görülmektedir.
Şathiye, tasavvuf ehlinin vecd ve hayret hâlinde söylediği, ilk bakışta aykırı, alaycı veya inanç sınırlarını zorlayan ifadeler içeren şiir türüdür. Bu metinleri düz anlamıyla okumak yanıltıcıdır. Kaygusuz’a atfedilen şiirde Tanrı’yla konuşma, ona takılma ve birlikte cür‘adandan içme çağrısı, sıradan bir içki davetinden çok; kul ile Hak arasındaki resmî mesafeyi kaldıran kalenderî ve mizahî bir söylemdir.
“Yâr ile yâr olagör / Ağyâr çıksın aradan” mısraları da şiirin asıl yönünü açıklar: Amaç yabancılığı, ikiliği ve araya giren engelleri kaldırmaktır. Cür‘adan burada hem gerçek bir derviş eşyası hem de vahdet, aşk ve sır ortaklığının mecazıdır.
Fakat şiirin yazma nüshaları arasında kelime ve dörtlük farklılıkları bulunduğundan, sosyal medyada dolaşan biçimin harfi harfine Kaygusuz Abdal’ın kaleminden çıktığını kesin biçimde söylemek doğru olmaz. Şiirin Kaygusuz geleneği içindeki aktarımı ile sonradan değişmiş varyantlarını birbirinden ayırmak gerekir.
Görsellerdeki tasvirler ne kadar güvenilir?
Paylaşımdaki derviş figürleri, erken modern Osmanlı kıyafet albümlerinde ve Batılı gezginlerin eserlerinde görülen Kalenderî, Torlak veya Rum abdalı tasvirlerini hatırlatmaktadır. Kuşağa asılı kabak biçimli kaplar, balta, asa, çıplak göğüs, küpeler ve tıraş edilmiş baş bu görsel geleneğin yaygın unsurlarıdır.
Ancak kıyafet albümleri de fotoğraf değildir. Bunlar belirli toplulukların görünüşünü kaydetmekle beraber, sanatçının bakışını, egzotikleştirme eğilimini ve dönemsel kalıpları da yansıtır. Bu nedenle görseller, Vâhidî’nin anlatımı ve şiir metinleriyle birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanır; tek başlarına kesin bir ritüel belgesi sayılmazlar.
Cür‘adandan “cüradanlık”a: Bir maddi kültür okuması
Cür‘adanın tarihi üç farklı düzlemde okunabilir:
Birinci düzlem gündelik hayattır. Cür‘adan, gezginin ateş takımını, ilacını, afyon macununu, esrarını veya küçük eşyalarını taşıdığı kullanışlı bir kaptır.
İkinci düzlem toplumsal kimliktir. Kuşağa görünür biçimde asıldığında abdalın, kalenderin veya toplum dışı dervişin alametine dönüşür. Sahibinin yerleşik hayatla arasına koyduğu mesafeyi gösterir.
Üçüncü düzlem şiir ve tasavvuftur. Cür‘adan; sır, aşk, feyiz, hayret ve ilahî sarhoşlukla ilişkilendirilir. Maddi kap, mânevî mahzene çevrilir.
Bu üç düzlemi birbirine karıştırmamak gerekir. Şiirdeki “esrar”, her zaman uyuşturucu madde değildir; kimi zaman ilahî sırlardır. Buna karşılık bütün kullanımları yalnızca mecaz saymak da maddi kültür tarihini silmek olur. Doğru okuma, nesnenin hem gerçek hem sembolik anlamını bir arada görmektir.
Sonuç
Cür‘adan, Osmanlı dervişlik tarihinin küçük fakat son derece anlamlı nesnelerinden biridir. Deriden veya kabaktan yapılmış bir eşya, gezgin dervişin belinde gündelik hayat aracına; Vâhidî’nin metninde bir zümrenin ayırt edici alametine; divan ve tekke şiirinde ise aşkın, hayretin ve ilahî sırların mahzenine dönüşmüştür.
Paylaşımdaki “dervişlerin esrar zulası” başlığı dikkat çekici olmakla birlikte konuyu daraltmaktadır. Daha isabetli ifade şudur:
Cür‘adan, bazı dervişlerin esrar, afyon terkibi, kav-çakmak veya küçük kişisel eşyalar taşıdığı; zamanla abdal kimliğinin ve tasavvufî “sır” düşüncesinin sembolüne dönüşen küçük kaptır.
Dolayısıyla cür‘adanın tarihi yalnızca uyuşturucu kullanımının değil; Osmanlı maddi kültürünün, aykırı derviş topluluklarının, kelime oyunlarıyla örülmüş klasik şiirin ve tasavvufun “sarhoşluk” mecazının ortak tarihidir.
Aşk ile Hû…
Mehmet Özgür Ersan — Abdal Yesari
Kaynakça
* Vâhidî, Hâce-i Cihân ve Netîce-i Cân, haz. Ahmet T. Karamustafa ve Ahmet Tanyıldız, İstanbul, 2015.
* Tahsin Yazıcı, “Menâkıb-ı Hâce-i Cihân”, Türk Tarih Kurumu Belleten, ilgili neşir ve değerlendirme. Metin⁠
* “Menâkıb-ı Hoca-i Cihân”, TDV İslâm Ansiklopedisi⁠
* Hayretî, Dîvân, haz. Mehmed Çavuşoğlu ve M. Ali Tanyeri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1981. Kültür ve Turizm Bakanlığı neşri⁠
* Abdülbâki Gölpınarlı, Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 2017.
* Ahmet Atillâ Şentürk, Osmanlı Şiiri Kılavuzu, Cilt II, OSEDAM, İstanbul, 2017.
* Abdulkadir Erkal, “Divan Şiirinde Afyon ve Esrar”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. Makale PDF⁠
* Onur Gezer, Hayaller Sancağının Kuru Sarhoşları: Osmanlılarda Esrar ve Esrarkeşler, İletişim Yayınları, İstanbul, 2020.
* “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İstanbul’da Esrar Tekkeleri”, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi⁠
* “Hayretî”, TDV İslâm Ansiklopedisi⁠
Mehmet Özgür Ersan