​Tarix boyu elmin sürəti insanların kainata və "Tanrı" anlayışına baxışı ilə birbaşa bağlı olub. İnsanlıq bir zamanlar azad şübhə ilə dünyanı kəşf edərkən, sonradan "mütləq həqiqət" adı altında uzun bir yuxuya qərq oldu.
​1. Antik Dövrün Azadlığı: Misir və Yunan Elminin Möcüzələri
​Xristianlıqdan öncəki Misir və Yunan dövlətləri elmin zirvəsini yaşayırdılar. Bunun ən böyük səbəbi "sual vermək qorxusunun olmaması" idi. O dövrün inanclarında tanrılar da insanlar kimi səhv edə, qəzəblənə və ya yanıla bilərdilər. Bu düşüncə insanlara böyük bir cəsarət verirdi: "Əgər tanrılar belə səhv edirsə, deməli, hər şeyi araşdırmaq və köhnə fikirləri dəyişmək olar."
​Bu azad düşüncə mühiti dünyanın ən böyük mühəndislik şahəsərlərini yaratdı:
• ​Xeops Piramidası (E.ə. 2584): Riyazi dəqiqliyin zirvəsi.
• ​Babilin Asma Bağları (E.ə. 600): Suyu yuxarı mərtəbələrə qaldıran mühəndislik sistemi.
• ​Artemida Məbədi (E.ə. 550): Möhtəşəm mərmər memarlığı.
• ​Zevsin Heykəli (E.ə. 435): İnsan və sənət dühası.
• ​Halikarnas Mavzoleyi (E.ə. 351): Nəhəng məqbərə memarlığı.
• ​Rodoslu Kolos (E.ə. 292): Metalişləmə sənətinin möcüzəsi.
• ​İsgəndəriyyə Mayakı (E.ə. 280): Gəmiçilik və optika elminin uğuru.
​2. Dinlərin Gəlişi: Hər Şeyin Hazır Cavabı
​Xristianlıq və İslamın yayılması ilə elmin qarşısında "Hər şeyi bilən və əsla səhv etməyən Tanrı" obrazı dayandı. Bu, elmi inkişafı ləngidən əsas amil oldu.
• ​"Sual Vermə, İnan": Yeni inanclar hər şeyi bir mütləq iradəyə bağladı. Əgər hər şey artıq müqəddəs kitablarda yazılıbsa və hər hadisə yalnız Tanrının istəyi ilə baş verirsə, onu araşdırmaq "boş iş" və ya "günah" hesab olunmağa başladı.
• ​Elmin Dustaq Edilməsi: Elm artıq müstəqil deyildi; o, yalnız dinin icazə verdiyi qədər mövcud ola bilərdi. İnsanlar kainatı kəşf etmək əvəzinə, köhnə dini mətnləri təkrar etməyə başladılar.
​3. İnamın Qurbanları: Cəzalandırılan Alimlər
​Hər iki din öz hakimiyyətini qorumaq üçün yeni elmi fikirləri özünə təhlükə gördü. Bu dövrdə dini fətvalar və kilsə qərarları ilə həyatına son qoyulan və ya zərər görən alimlərin siyahısı olduqca ağrılıdır:
​Xristian Dünyasında:
• ​Hypatia (415): Riyaziyyatçı və astronom. "Bütpərəstlik" ittihamı ilə vəhşicəsinə qətlə yetirildi.
• ​Michael Servetus (1553): Qan dövranını kəşf edən həkim. Dini fikirlərinə görə tonqalda yandırıldı.
• ​Giordano Bruno (1600): "Kainat sonsuzdur" dediyi üçün İnkvizisiya tərəfindən diri-diri yandırıldı.
• ​Lucilio Vanini (1619): Təbiəti elmi yolla izah etdiyi üçün dili kəsildi və edam edildi.
• ​Qalileo Qaliley: "Dünya fırlanır" dediyi üçün ömürlük məhbus həyatına məhkum edildi.
​İslam Dünyasında:
• ​İbn əl-Müqəffə (756): "Zındıqlıq" (dinsizlik) ittihamı ilə tikə-tikə doğranaraq öldürüldü.
• ​Mənsur Həllac (922): "Mən Həqiqətəm" dediyi üçün uzun işgəncələrlə edam edildi.
• ​Eynəlqüzat Həmədani (1131): Fəlsəfi fikirlərinə görə 33 yaşında asıldı.
• ​Sührəvərdi (1191): İşraqilik fəlsəfəsinə görə dini fətva ilə öldürüldü.
• ​Nəsimi (1417): İnsanın müqəddəsliyini müdafiə etdiyi üçün dərisi soyularaq edam edildi.
• ​İbn Rüşd: Kitabları yandırıldı və özü küçələrdə təhqir olunaraq sürgün edildi.
​4. 1700 İllik Yuxudan Oyanış: 17-ci Əsr İnqilabı ⚡
​Avropa 17-ci əsrdən etibarən dini siyasətdən və elmdən kənarlaşdırmağa başladı. Bu, bəşəriyyətin yenidən dirçəlişi idi.
• ​Ağlın Zəfəri: Alimlər sübut etdilər ki, təbiət hadisələri möcüzələrlə deyil, dəqiq riyazi qanunlarla baş verir. 🧪
• ​Böyük Sıçrayış: Din şəxsi inanc sahəsinə keçdikcə, elm yenidən laboratoriyalara qayıtdı. Əgər antik dövrün elmi inkişafı dini müdaxilə ilə kəsilməsəydi, bəşəriyyət bugünkü texnoloji səviyyəyə bəlkə də min il əvvəl çatmış olardı.
​Qisacasi
Tarix bizə bir dərsi çox aydın öyrətdi: Elm yalnız şübhənin azad olduğu, heç bir fikrin toxunulmaz sayılmadığı yerdə inkişaf edir. 17-ci əsrdə başlayan elmi sıçrayış, əslində insan zəkasının öz zəncirlərini qırıb atması idi.
Araşdirdi:Maarif Bayramoğlu.