XVIII əsrin ortalarında — Nadir şah Əfşarın qılıncının kölgəsi Dərbənddən Dehliyə, Amudəryadan Fərat sahillərinə qədər uzananda Azərbaycan-türk dövlətçilik ənənəsinin hökm sürdüyü coğrafiya 4 milyon kvadratkilometrə çatmışdı. Lakin cəmi iki əsr sonra — XX yüzilliyin 20-ci illərində həmin nəhəng coğrafiyanın varisi olan Azərbaycan 86,6 min kvadratkilometrlik bir məkana sıxışdırıldı. Torpaqlarımızın təxminən 98 faizinin əldən çıxması təkcə xarici düşmənlərin məkrli planı idimi? Xeyr. Böyük imperiyalar kənardan vurulan zərbələrdən əvvəl, öz saraylarının içindəki mənəvi çürümədən, intellektual iflasdan və sistemli xəyanətdən ölürlər. 4 milyonluq imperiyanı 86 minlik respublikaya endirən həmin iki yüz illik süqutun arxasında qılınclardan daha kəsərli olan daxili xəstəliklər dayanırdı.
Nadir şahın faciəsi onda idi ki, o, sistem dövləti yox, şəxsiyyət dövləti qurdu. İmperiyanın nə konstitusional qanunvericiliyi, nə də dayanıqlı iqtisadi modeli var idi; hər şey bir nəfərdən asılı idi. 1747-ci ildə Nadir şah çadırında öz sərkərdələri tərəfindən qətlə yetirilən gecə, 4 milyonluq imperiya bir anda sabun köpüyü kimi partladı.
Avropada sənaye inqilabı başlayır, universitetlər açılır, ballistika, fizika, gəmiçilik və nizami ordu nizamnamələri yazılırdı. Bəs bizim coğrafiyada nə baş verirdi? Elmi gerilik və feodal təkəbbürü. Xanlıqlara parçalanmış ölkədə hər tayfa başçısı öz kiçik qalasında özünü "dünya şahı" elan etdi. Şəxsi mənafe və tayfa eqoizmi milli şüuru elə boğmuşdu ki, qonşu xanı diz çökdürmək üçün yadelli işğalçını — Çar Rusiyasının generallarını öz torpağına dəvət etmək "diplomatiya" sayılırdı. Böyük güclərə rəğbət və öz qardaşına nifrət sindromu məhz bu dövrdə sümüyümüzə işlədi. Xanlıqlar bir-birinin qanını içərkən, müasir artilleriya və nizami sistemlə gələn Rusiya İmperiyası Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri ilə tarixi Azərbaycanı ikiyə böldü. Böyük Mirzə Əli Möcüz Şəbüstərinin sonralar ürək yanğısı ilə yazdığı kimi, öz "iynəsini" belə istehsal edə bilməyən, elmdən qaçıb cəhalətə sığınan cəmiyyət, top və tüfəng istehsal edən imperiyaların qarşısında ərazilərini təslim etməyə məhkum idi.
XX əsrin əvvəlində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920) milli ziyalıların fövqəladə fədakarlığı ilə heç olmasa 114 min kvadratkilometrlik bir coğrafiyada müstəqil dövlət sistemini qurmağa cəhd etdi. Lakin 1920-ci ilin aprelində XI Qırmızı Ordunun süngüsü ilə hakimiyyətə gətirilən yerli bolşeviklər tarixin ən böyük coğrafi cinayətinə imza atdılar. 1920-ci il noyabrın 30-da və dekabrın 1-də "qardaş Ermənistan zəhmətkeşlərinə hədiyyə" adı altında Qərbi Zəngəzur bağışlandı, Göyçə mahalı, Dərələyəz və Qazaxın dağlıq hissəsi (Dilican dərəsi) qeyd-şərtsiz Ermənistana təhvil verildi.
Şimalda strateji Dərbənd dəhlizi səssizcə Rusiyaya verildi.
Qərbdə Borçalı mahalı, Yuxarı Qarayazı meşələri və Eldar-Sığnaq çölləri Orconikidzenin bir işarəsi ilə Gürcüstana peşkəş olundu.
1929-cu il fevralın 18-də isə Naxçıvanın 9 kəndi və Arazboyu sonuncu nəfəsliyimiz olan Nüvədi kəndi də Ermənistana verilərək türk dünyası ilə quru əlaqəmizə sonuncu qıfıl vuruldu.
1937-ci İl: Millətin Beyninin Güllələnməsi: Ərazisi 86,6 min kvadratkilometrə sıxışdırılmış ölkənin bir daha baş qaldırmaması üçün sonuncu mərhələ — intellektual soyqırımı həyata keçirilməli idi. 1930-cu illərdə bu missiyanı Azərbaycanın başında oturdulmuş Mir Cəfər Bağırov və onun rəhbərlik etdiyi NKVD-nin erməni müstəntiq şəbəkəsi (Sumbatov-Topuridze, Xoren Qriqoryan, Ruben Markaryan, Levon Sinman) icra etdi.
Bu dövr "böyük güclərə rəğbət, özününkülərə nifrət" psixologiyasının ən qanlı zirvəsi idi. Bağırov öz kreslosunu qorumaq və Stalinə sədaqətini sübut etmək üçün Azərbaycanın düşünən beynlərini məhv etdi. NKVD zirzəmilərində qabırğaları sındırılan Əhməd Cavad, 29 yaşında güllələnib cəsədi Xəzərə atılan Mikayıl Müşfiq, Sibir buzlaqlarında məhv edilən Hüseyn Cavid, qətlə yetirilən akademik Bəkir Çobanzadə, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Salman Mümtaz, Cəmşid Naxçıvanski... Ən dəhşətlisi o idi ki, qorxaqlıq və şəxsi mənafe cəmiyyəti elə çürütmüşdü ki, sağ qalmaq istəyən həmkarları, öz müəllimlərini və qələm dostlarını "ifşa" edir, onların ölüm hökmünə əl çalırdılar.
4 milyon kvadratkilometrlik nəhəng bir imperiyadan 86,6 min kvadratkilometrə enişin xronikası bizə bir həqiqəti qışqırır: Torpağı xəritədə saxlayan hərbi güc deyil, sistemdir, elmdir və milli ləyaqətdir. Harada ki alimin, peşəkarın və sərkərdənin yerini "badə yoldaşları", uşaqlıq dostu, yaltaqlar və qohum-əqrəba tutur, harada ki cəhalət elmi üstələyir və rəhbərlər xarici ağaların qarşısında əyilirlər — orada sərhədlər gec-tez dağılmağa məhkumdur. Tarix bağışlamır; o, idarəçilikdə edilən hər bir xəyanətin, hər bir rüşvətin və hər bir cəhalətin hesabını millətin coğrafiyasından kəsib alır.
Dr. Benjamin Karimov
TEREF