2 Ağustos 1926 gecesi, Ege Denizi'nin uluslararası sularında, Midilli Adası yakınlarında Türk kömür gemisi Bozkurt ile Fransız yolcu gemisi Lotus çarpıştı. Kazada Bozkurt gemisi battı ve 8 Türk vatandaşı hayatını kaybetti. Lotus gemisi, kurtulan Türk mürettebatı ve kaptanını alarak İstanbul Limanı'na giriş yaptı. Türk makamları, kazada ihmali olduğu gerekçesiyle Fransız Kaptan Demons'u ve Bozkurt gemisinin kaptanı Hasan Bey'i tutuklayarak Türk mahkemelerinde yargılama başlattı. Fransa, kazanın açık denizde gerçekleştiğini ileri sürerek Türkiye'nin bir Fransız vatandaşını yargılama yetkisi olmadığını iddia etti ve duruma sert bir şekilde diplomatik nota vererek karşı çıktı.
LAHEY ADALET DİVANI'NDA BİR GENÇ CUMHURİYET VE MAHMUT ESAT BEY
İki ülke arasındaki bu egemenlik krizinin çözülmesi amacıyla konu Lahey Uluslararası Daimi Adalet Divanı’na taşındı. Dönemin genç Adalet Bakanı Mahmut Esat Bey, davanın Türk savunmasını bizzat üstlenmek istediğini Gazi Mustafa Kemal Atatürk'e iletti. Atatürk'ün kendisine duyduğu güvenle Lahey'e giden Mahmut Esat Bey, mahkemede tarihi bir savunma yaptı. Fransız hukukçuların "Devletler, uluslararası hukukta açıkça izin verilmedikçe egemenlik hakkı kullanamaz" tezine karşı; Türk heyeti "Uluslararası hukukta devletleri açıkça kısıtlayan bir kural yoksa, o devlet kendi egemenlik haklarını ve yargı yetkisini kullanabilir" ilkesini savundu. Bu savunma, dünya hukuk literatürüne "Lotus İlkesi" (Lotus Principle) olarak geçti.
7 Eylül 1927 tarihinde Lahey Adalet Divanı kararını açıkladı: Türkiye’nin Fransız kaptanı yargılamakla uluslararası hukuku ihlal etmediğine hükmederek davayı Türkiye'nin kazandığını ilan etti. Bu zafer, yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası arenadaki hukuki egemenliğini ve kapitülasyonların kalıntılarından tamamen kurtulduğunu tüm dünyaya kanıtladı.
ATATÜRK'ÜN VERDİĞİ "BOZKURT" SOYADI VE TUNÇ HEYKEL
Bu büyük zaferin ardından Lahey Adalet Divanı, Türk heyetine Mustafa Kemal Atatürk’e sunulmak üzere tunçtan yapılmış bir "Bozkurt" heykeli hediye etti. Atatürk, Türk hukuku adına kazanılan bu küresel başarıyı ölümsüzleştirmek için 1934 yılında Soyadı Kanunu çıktığında, dönemin Adalet Bakanı Mahmut Esat Bey’e bizzat "Bozkurt" soyadını verdi. Lahey'den getirilen o tarihi tunç Bozkurt heykeli ise uzun yıllar Atatürk'ün çalışma masasında yer aldıktan sonra, günümüzde Anıtkabir Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi
bünyesinde sergilenmeye devam etmektedir.
Kaynaklar
Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) / Türk Tarih Kurumu Yayınları: Türkiye Cumhuriyeti Tarihi ve Atatürkçülük Belgeleri.
Anıtkabir Komutanlığı Resmi Envanteri: Atatürk'ün Özel Eşyaları Kataloğu (Müze Demirbaş Numarası ile Kayıtlı Bozkurt Heykeli Bilgileri).
Permanent Court of International Justice (PCIJ): The Case of the S.S. "Lotus" (France v. Turkey), Judgment No. 9, September 7th, 1927.
Mahmut Esat Bozkurt: Lotus Davası Hatıraları ve Türk Hukuk Devrimi Yazıları
Akkoyunlu Türk Budunu