Töre ile Şeriat: Eski Türk Hukuku İslam’la Karşılaşınca Ne Oldu?
Türklerin İslamlaşmasını yalnızca inanç değişimi olarak ele almak, toplumsal dönüşümün önemli bir boyutunu eksik bırakır. Çünkü din değiştiğinde yalnızca insanların ibadetleri değil, hukuk anlayışı, yönetim düşüncesi, aile düzeni ve toplumsal ilişkileri de yeni bir çerçeveyle karşılaşmıştır.
Burada karşımıza iki önemli kavram çıkar:
Töre ve şeriat.
Fakat bu iki kavramı birbirinin basit karşıtı olarak görmek doğru değildir.
“Töre = eski Türk hukuku”, “şeriat = İslam hukuku” şeklindeki basit denklem, tarihsel gerçekliği açıklamakta yetersiz kalır. Töre, yalnızca mahkemelerde uygulanan bir hukuk sistemi değil; toplumsal düzeni, gelenekleri, hükümdarlık anlayışını ve kabul edilmiş davranış kurallarını da kapsayan daha geniş bir kavramdı. Şeriat ise İslamî normlar ve hukukî ilkeler bütünü olarak, özellikle Müslüman toplumlarda hayatın çeşitli alanlarını düzenliyordu.
Bu iki gelenek karşılaştığında ortaya tek bir sonuç çıkmadı.
Bazı eski uygulamalar terk edildi.
Bazıları İslamî çerçevede yeniden yorumlandı.
Bazıları ise uzun süre yaşamaya devam etti.
Dolayısıyla araştırmamızın sorusu:
“Töre ortadan kalktı mı?”
olmaktan ziyade,
“İslamlaşan Türk toplumlarında töre ile İslamî hukuk nasıl bir arada yaşadı?”
olmalıdır.
1. İslam hukukunun gelişi
İslamlaşma ilerledikçe Türk toplumları yalnızca yeni bir inanç sistemiyle karşılaşmadı. Aynı zamanda İslam dünyasının gelişmiş hukuk, eğitim ve dinî kurumlarıyla da temas kurdu.
Özellikle Mâverâünnehir’de Hanefî hukuk geleneği güçlü bir konuma sahipti. Karahanlılar döneminde İslamî kurumların gelişmesiyle birlikte şehirlerde dinî otoritelerin ve hukukçuların siyasî yapı içerisindeki ağırlığı arttı. Buhara gibi merkezlerde Hanefî hukukçular önemli toplumsal ve kurumsal güç kazanmışlardı. (Iranica Online⁠)
Böylece eski Türk siyasî geleneği yeni bir hukukî ve dinî çevreyle karşı karşıya geldi.
Yazar
Efsane Afşar Sayınqala