Dostoyevskinin məşhur "İdiot" əsərində
belə bir hissə vardır:
“Bu dövr, sıradan insanın ən parlaq zamanıdır; duyğusuzluğun, bilgisizliyin, tənbəlliyin, istedadsızlığın, hər şeyi hazıra axtaran bir nəslin dövrüdür.
Heç kəs bir şeyin üzərində dayanıb düşünmür. Özünə bir məfkurə, məram, məqsəd seçən çox azdır.
Ümidli biri çıxıb iki ağac əksə, hamı gülür deyir: "Bu ağac böyüyənə qədər yaşayacaqsanmı sən?"
O biri tərəfdən, yaxşılıq istəyənlər bəşəriyyətin min il sonrakı gələcəyini özlərinə dərd edirlər. İnsanları bir-birinə bağlayan məfkurə tamamilə yoxa çıxıb, izsiz-tozsuz itib.
Hər kəs sabah səhər köçüb gedəcəyi bir qonaq evində kirayə yaşayarmış kimi yaşayır.
Hər kəs özünü düşünür.
Özü qopara bildiyi qədər qoparsın, arxada qalanlar istərsə acından, soyuqdan ölsün, vecinə deyil.”
Fyodor Dostoyevskinin "İdiot" romanındakı bu məşhur parça həm yazıldığı dövrün, həm də müasir dövrün kəskin sosial-mənzərəsini əks etdirən sonsuz bir xəbərdarlıq kimidir.
Əsərdə qeyd olunan "sıradan insanın parlaq zamanı" ifadəsi bu gün rəqəmsal əsrin və pop-kulturun yaratdığı məzmunsuzluq dalğası ilə üst-üstə düşür. Dərinlik yerini sürətli istehlaka, keyfiyyət isə kəmiyyətə buraxıb.
İnsanların sabah köçüb gedəcəkləri qonaq evində yaşayır kimi davranması bu gün xüsusilə "anını yaşa" (YOLO) fəlsəfəsi və qısamüddətli məmnuniyyət tendensiyaları ilə eynidir. Sabahkı günə və cəmiyyətə investisiya qoymaq istəyi demək olar ki, unudulub.
Dostoyevski bir tərəfdən hər şeyi öz şəxsi mənfəəti üçün qoparmağa çalışan fərdləri, digər tərəfdən isə real həyatdan uzaq olaraq "min il sonrakı bəşəriyyəti" xilas etməyə çalışan utopistləri tənqid edir. Bu gün də sosial mediada qlobal problemlər üzərindən virtual empatiya qurub, real həyatda yaxın ətrafına qarşı tamamilə laqeyd qalan insanları tez-tez görürük.
İki ağac əkən adama gülünməsi metaforası bu gün uzunmüddətli layihələrə, elmə, təhsilə və təmkinli inkişafa olan inamsızlığın azalması ilə eynilik təşkil edir. Hər kəs hər şeyi dərhal, heç bir sərf-nəzər etmədən əldə etmək istəyir.
Dostoyevskinin 19-cu əsrdə cızdığı bu portret, paradoksal olaraq, 2026-cı ilin sürətli dünyasının da mənəvi rentgenidir. Cəmiyyət olaraq fərdi eqoizm ilə qlobal laqeydlik arasında sıxışıb qalmışıq.
Bəs sizcə, bu mənəvi böhrandan çıxış yolu yenidən fərdi məsuliyyətə qayıtmaqdırmı, yoxsa bu, bəşəriyyətin qaçılmaz təkamül mərhələsidir?!
Aysel Yusifova Zülfüqar
TEREF