Solda:
Robert Fludd: Utriusque cosmi..., təq. 1, 1617, səh. 26.
Yaradılışdan əvvəl kainat: Dibsiz qaranlıq, qaranlıq... Ətrafında "Et sic in infinitum" yazılıb: "Və beləcə sonsuzluğa qədər".
Sağda:
Kazimir Maleviç: "Qara kvadrat" (1915)
Maleviç bu əsəri "rəssamlığın sıfır nöqtəsi" adlandırıb.

Robert Fluddun kosmologiyasındakı ən qeyri-adi və ən güclü təsvirlərdən biridir. Şəklin altındakı “Et sic in infinitum” latınca sözbəsöz “Və beləcə sonsuzluğa qədər” deməkdir. “Və beləcə sonsuza gedər” tərcüməsi onun mənasını yaxşı verir.
Burada xüsusilə maraqlı olan budur: qara kvadrat boşluğun sadə təsviri deyil. Fludd yaradılmış kainatdan əvvəlki, hələ forma və fərqlərin meydana çıxmadığı ilkin qaranlığı təsvir etməyə çalışır. Kvadratın dörd tərəfində eyni fikir təkrar olunur – sərhədə çatdığını düşündüyün yerdə yenə “et sic in infinitum”la qarşılaşırsan.
Şəkil Fluddun 1617-ci ildə nəşr olunan “Utriusque cosmi maioris scilicet et minoris metaphysica, physica atque technica historia” (“Hər iki aləmin, yəni böyük və kiçik aləmin metafizik, fiziki və texniki tarixi”) əsərinin birinci cildindədir. Burada böyük aləm makrokosmos – kainat, kiçik aləm isə mikrokosmos – insan deməkdir.
Bu dövr Qaliley və Keplerin kainatı riyazi və müşahidə yolu ilə yenidən qurduğu zamandır. Fludd isə başqa istiqamətdən gedirdi: kosmosu hermetik, neoplatonçu və xristian yaradılış düşüncəsini birləşdirərək anlamağa çalışırdı. Buna görə həmin qara səth XVII əsrin elmi şəkillərindən çox, təsvir edilə bilməyənin təsviri kimi əhəmiyyətlidir.
Fludd qaranlığı sadəcə “heç nə yoxdur” mənasında götürmür. Onun kosmoqoniyasında işıqla qaranlığın münasibəti yaradılışın əsas şərtlərindən biridir. Buna görə bu səhifədə paradoks yaranır: müəllif sonsuzluğu göstərmək istəyir, amma çap səhifəsinin özü sonludur. Çıxış yolu olaraq çərçivənin kənarına “və beləcə sonsuzluğa qədər” yazır. Yəni şəklin göstərə bilmədiyini söz davam etdirir.
Bu material “sonsuzluğu təsvir etmək mümkün deyil; yalnız onun başladığı sərhədi göstərə bilərik” düşüncəsi üçün çox məhsuldardır. Daha maraqlı ikinci xətt isə budur: insan ağlı naməlumu çox vaxt ağ sahə ilə deyil, qara rənglə göstərib.
Fluddun qara kvadratından təxminən üç əsr sonra Maleviçin Qara kvadratına gedən vizual paralel də buradan açıla bilər…
Fluddun qara düzbucaqlısı ilə Kazimir Maleviçin 1915-ci il tarixli Qara kvadrat arasında təxminən üç əsr var. İlk baxışda iki əsər arasındakı vizual qohumluq heyrətamizdir. Hər ikisində qara səth adi təsviri aradan qaldırır: nə mənzərə, nə insan, nə də tanış bir əşya var.
Ancaq məna istiqamətləri fərqlidir: Fluddda qara səth yaradılışdan əvvəlki sonsuz, formasız qaranlığa, Maleviçdə isə əşyanı təqlid edən ənənəvi rəssamlığın sıfır nöqtəsinə işarə edir.
Maleviç Qara kvadratı ilk dəfə sərgiləyəndə onu otağın yuxarı küncündə – rus pravoslav evlərində ikonanın ənənəvi yerləşdirildiyi “qırmızı/gözəl künc”də asmışdı; bu, əsərin adi həndəsi şəkildən artıq məna daşıdığını göstərirdi. Beləcə, Fludd kainatın başlanğıcından əvvəlki həddi, Maleviç isə müəyyən mənada təsviri sənətin həddini qara səth vasitəsilə göstərir. Aralarında birbaşa təsirlənmə əlaqəsi qurmaq üçün əsas yoxdur, amma yan-yana qoyulduqda çox güclü bir tarixi paradoks alınır: 1617-ci ildə qara səth dünyanın hələ yaranmadığı yeri, 1915-ci ildə isə təsvir olunan dünyanın rəsm əsərindən çıxarıldığı yeri tutur.

İbrahim Nebioğlu