Ən yeni tarix. Maraqlı faktlar.
Sovet İttifaqı haqqında danışarkən çox vaxt kosmik nailiyyətlər, iri zavodlar, pulsuz təhsil və səhiyyə sistemi xatırlanır.
Lakin bu uğurların arxasında adi vətəndaşın gündəlik həyatına ciddi şəkildə təsir göstərmiş başqa bir reallıq da mövcud olub.
SSRİ-də insanın harada yaşaması, hansı şəhərdə qeydiyyata düşməsi, hansı müəssisədə işləməsi, müəyyən məhsulları necə əldə etməsi, xaricə gedib-getməməsi və hətta bəzi hallarda hansı məlumatlara çıxış əldə etməsi dövlətin yaratdığı inzibati mexanizmlərlə müəyyənləşdirilib.
Bu sistem insanı hər gün həbsxanaya salmayıb. Lakin onun ətrafında görünməyən sərhədlər yaradıb.
Həmin sərhədlər bəzən pasportda bir möhür, bəzən növbə, bəzən xüsusi mağazaya giriş, bəzən də sadəcə deyilməməli olan bir cümlə şəklində ortaya çıxıb.
Sovet dövlətinin ən böyük sosial layihələrindən biri kütləvi mənzil tikintisi olub.
Xüsusilə 1950–1960-cı illərdən başlayıb milyonlarla ailə yeni mənzillərlə təmin edilib. Lakin mənzil problemi tam həll olunmayıb. Mənzil bazarda sərbəst şəkildə alınıb-satılan əmtəə deyil, əsasən dövlət tərəfindən bölüşdürülən resurs olub.
Buna görə də “mənzil almaq” ifadəsindən daha çox “mənzil növbəsinə düşmək” anlayışı işlənib.
Bəzi ailələr illərlə növbədə gözləyib. Növbənin irəliləməsinə isə yalnız ailənin ehtiyacı deyil, işlənilən müəssisənin statusu, vəzifə, sosial mövqe və digər amillər də təsir göstərə bilib.
“Cambridge University Press”də dərc olunmuş araşdırmalarda sovet şəhərlərində mənzil növbələrinin sosial münasibətlərə ciddi təsir göstərdiyi və məhdud mənzil resurslarına çıxışda müxtəlif sosial qruplar arasında fərqlərin yarandığı göstərilib.
Beləliklə, dövlət vətəndaşa mənzil təminatı verib, lakin həmin mənzilə nə vaxt və hansı şəraitdə sahib olunacağı ayrıca inzibati prosesə çevrilib.
Sovet ideologiyasının əsas prinsiplərindən biri sosial bərabərlik olub. Lakin sistem daxilində yüksək vəzifəli dövlət və partiya funksionerləri üçün müxtəlif imtiyaz mexanizmləri formalaşıb. Nomenklatura adlandırılan yüksək vəzifəli təbəqənin xüsusi mağazalara, daha keyfiyyətli tibbi xidmətlərə, mənzilə, avtomobilə, sanatoriyalara və digər məhdud resurslara daha geniş çıxışı olub. Bu imtiyazların bir hissəsi rəsmi qaydalarla, digər hissəsi isə qeyri-rəsmi münasibətlər vasitəsilə təmin edilib.
Beləliklə, kapitalist sistemlərdə pulun oynadığı rolun bir hissəsini sovet cəmiyyətində vəzifə və siyasi status oynayıb.
Sovet gündəlik həyatının ən maraqlı fenomenlərindən biri “blat” sistemi olub.
Mağazada qıt məhsul tapılmayıbsa, tanış vasitəsilə əldə edilib. Yaxşı həkimə növbəsiz düşmək lazım gəlibsə, yenə tanış axtarılıb. Tarixçi Şeyla Fitzpatrikin sovet gündəlik həyatı ilə bağlı araşdırmalarında “blat” sisteminin qıtlıq və bürokratik maneələr şəraitində geniş yayıldığı göstərilib.
Bu sistem sovet iqtisadiyyatının rəsmi qaydaları ilə gündəlik həyatın real qaydaları arasında ciddi fərq yaradıb.
İnsanlar çox vaxt sistemi dəyişdirməyə deyil, onun daxilində özlərinə yol tapmağa çalışıb.
Başqa sözlə, qaydaları pozmaqdan daha çox qaydaların ətrafından keçməyin yolları öyrənilib.
Digər tərəfdən, kitabxanalarda bəzi nəşrlər xüsusi fondlarda saxlanılıb.
Arxivlərə çıxış məhdudlaşdırılıb. Müəyyən məlumatlar dövlət sirri hesab olunub.
Elmi və inzibati müəssisələrdə məxfi məlumatlarla bağlı xüsusi nəzarət mexanizmləri yaradılıb.
Mənzil, avtomobil, məişət texnikası, keyfiyyətli geyim və ayaqqabı qıt olub.
Bəzi tibbi xidmətlərə çıxış ümumiyyətlə məhdud olub. Lazım olan məhsulu almaq üçün insanlar saatlarla növbədə dayanıb. Əgər bütün bu problemlər cəmiyyətə məlum olubsa, xalq niyə genişmiqyaslı etirazlar təşkil etməyib?
Bu suala cavab verərkən repressiya tarixini və dövlət nəzarətini nəzərə almaq lazımdır.
İnsanlar açıq siyasi qarşıdurmanın mümkün nəticələrini bilib. Buna görə də bir çox hallarda uyğunlaşma strategiyası seçilib. İşdə rəsmi mövqe müdafiə olunub, evdə isə tamamilə fərqli fikirlər səsləndirilib.
Mətbəx söhbətləri sovet cəmiyyətində məhz bu ikili həyatın simvollarından birinə çevrilib. İnsan ictimai davranışını şəxsi düşüncəsindən ayırmağı öyrənib.
SSRİ-nin gündəlik həyatındakı ən böyük paradokslardan biri dövlətin vətəndaşa çoxsaylı sosial təminatlar verib, eyni zamanda onun seçim imkanlarını məhdudlaşdırması olub.
Təhsil verilib, amma ideoloji nəzarət tətbiq olunub. Səhiyyə təmin edilib, amma seçim imkanları məhdud olub.
Mənzillər tikilib, amma növbələr yaranıb. İş təmin edilib, amma iş və yaşayış yerini dəyişmək həmişə asan olmayıb.
Mağazalar fəaliyyət göstərib, amma qıtlıq yaşanıb. Mətbuat mövcud olub, amma senzura tətbiq edilib.
Pasport verilib, amma yaşayış qeydiyyatı insanın hərəkət imkanlarını məhdudlaşdırıb.
SSRİ-nin mənfi tərəflərini yalnız siyasi repressiyalar və iqtisadi çatışmazlıqlarla ölçmək kifayət etmir.
İlkin Nəcəf.