Bakı Xəzər dənizinin sahilində yerləşən və ildən-ilə nəzərəçarpacaq dərəcədə artım tendensiyası nümayiş etdirən 112 000 nəfərlik əhaliyə malik ticarət limanıdır. Şəhərin adı təxminən VI əsrdən etibarən qeydə alınmışdır; "Bakı" adı fars dilindəki "Badkubə" (mənası "küləklərə məruz qalan" və ya "güclü küləklərin döydüyü" deməkdir) sözünün təhrif olunmuş forması kimi görünür və həqiqətən də, bu liman özünün şimal və şimal-qərb istiqamətli şiddətli küləkləri ilə məşhurdur.
1806-cı ildə Rusiya ərazisinə birləşdirilməsinə baxmayaraq, onun bugünkü rifaha çatması qismən Mərkəzi Asiya, İran və Avropa Rusiyası arasında tranzit qapısı rolunu oynayan coğrafi üstünlükləri ilə, daha çox isə düyü və quru meyvə (quru meyvə Mərkəzi Asiya və Qafqaz sakinləri üçün qışda əvəzolunmaz ərzaq məhsuludur) ticarətinin çiçəklənməsi ilə izah oluna bilər.
Şəhərin qərbindəki təpədə bir qala yerləşir; keçmiş xanların sarayı bu gün hərbi sursat anbarına çevrilmişdir. Əgər kimsə bütün şəhərin panoramik mənzərəsini bir baxışda görmək istəyərsə, "Jungfrauenturm"a (yəni Qız Qalasına) qalxmalıdır. Bu qala Şərqi Roma İmperiyası dövründən bəri mövcuddur. Rəvayətə görə, nişanlısına nifrət edən gözəl bir fars gəlini özünü bu qalanın zirvəsindən aşağı atmış və həyatına açılmamış bir çiçək qönçəsi kimi son qoymuşdur; qalanın hündürlüyü 45 metrdir.
Şəhərdə gəzişərkən bazara gedib-gələn və üzəri Asiya malları ilə yüklənmiş dəvə karvanlarına rast gəlmək olar. Tatar məhəlləsi bu günə qədər köhnə qala divarları ilə əhatə olunmuş vəziyyətdə qalır; burada əlvan geyimli farslar və türkmənlərdən ibarət rəngarəng insan izdihamı dolaşır. Şəhərkənarı mənzərə də tamamilə boş və kimsəsizdir.
Çadırlarda məskunlaşan köçəri tayfaların sayı az olmasa da, şəhərin özü tamamilə Qərbi Avropa sivilizasiyası mühitinə bürünmüşdü. Avropa üslublu mağazalar, ictimai binalar və şəxsi malikanələr səliqəli sıralarla yan-yana düzülmüşdü. Quruda sənaye zavodlarının bacaları meşəni xatırladırdı, dənizdə isə buxar gəmiləri bir yerə toplaşmışdı. Şəhərin qaynar həyat tərzi ona digər Rusiya şəhərləri ilə müqayisədə daha güclü sənaye xarakteri verirdi. Sankt-Peterburq, Varşava və Odessa istisna olmaqla, əcnəbi sakinlərin nisbətinin bu qədər yüksək olduğu şəhərlər çox azdır.
Hələ də geridəqalmış vəziyyətdən çıxmamış müxtəlif Asiya xalqları üçün Xəzər sularını keçib sahilə çıxmaq və müasir sivilizasiyanın təsiri ilə üzləşmək, şübhəsiz ki, onların dünyagörüşünü genişləndirmək baxımından güclü bir vasitə rolunu oynayır. Bakı vaxtilə kiçik və əhəmiyyətsiz bir İran limanı idi; onu dəniz yolu ilə cəmi 200 mil məsafədə yerləşən və İranın hazırkı dəniz çıxışı sayılan Ənzəli ilə müqayisə etdikdə, hətta ən mühafizəkar iranlı belə Çarın hüdudsuz əzəməti və qüdrəti qarşısında heyranlığını gizlədə bilməz!
Yol yoldaşım Hofrixter mənə dedi ki, Suqureuçi (スグレウ井チ) adlı bir dəmir yolu mühəndisindən nahar dəvəti almışıq; buna görə də yol geyimlərimizi dəyişmədən birlikdə onun evinə yollandıq. Oraya çatanda o, hələ evdə yox idi. Bir müddət gözlədikdən sonra o qayıtdı və izah etdi: "Sizin bu gün gələcəyiniz barədə dünən göndərdiyim teleqram hələ də çatdırılmamışdı! Qayıdarkən teleqraf bürosunun rəisi ilə məsələni aydınlaşdırmaq üçün oraya baş çəkdim və işlərindəki səhlənkarlığa görə ona sərt iradımı bildirdim". Doğrudan da, Tiflis ilə Bakı arasındakı məsafə cəmi 515 rus verstidir, buna görə də teleqramın çatdırılmasının 24 saatdan çox vaxt aparması heyrətamiz idi. "Rusiyada olanda hər şeydə səbirli olmaq lazımdır" prinsipi həqiqətən də qulaqardına vurulmamalı bir məsləhətdir; biz artıq bu acı təcrübəni iki dəfə yaşamışdıq və bu, məni qarşıda daha hansı xoşagəlməzliklərin ola biləcəyi barədə düşünməyə vadar edirdi.
Mühəndis Yaponiyanı sevən birinə bənzəyirdi: qonaq otağında yapon çay dəsti var idi, stullar və divan isə yapon krepi (çirimen) parçadan hazırlanmış örtüklərlə örtülmüşdü. Əsas divardan Suisen (水仙) adlı rəssamın imzasını daşıyan və koto çalan gənc bir qızın təsvir olunduğu rulon-rəsm asılmışdı. Vaxt az olduğundan, qısa salamlaşmadan sonra bizi yemək salonuna dəvət etdilər. Biz iştahla yeyib-içdik və çox keçmədən söhbət müxtəlif mövzulara keçdi. Mühəndis əslən Varşavadan idi və adından da göründüyü kimi, polyak idi. Sözlərindən və davranışından belə məlum olurdu ki, o, olduqca qızğın vətənpərvərdir; o, Rusiyaya qarşı bəslədiyi amansız nifrətdən danışır və açıq şəkildə bəyan edirdi:
"Mən ruslara tamamilə yad biriyəm. Nəyə görə Rusiya hökumətinə xidmət etməyi özümə borc bilməliyəm? Rusiya hökuməti əvvəlcə məni ikiillik müqavilə ilə bu ucqar məntəqəyə göndərmişdi. Həmin iki il bitdikdə, müqavilənin müddətini məcburən daha üç il uzatdılar. O üç il də keçəndən sonra, məni növbəti üç il üçün də qalmağa məcbur etdilər. Beləliklə, mən artıq altı ildir ki, buradayam. Daha iki ildən sonra, Rusiya hökuməti məni saxlamağa nə qədər cəhd göstərsə də, vətənimə qayıtmaqda qətiyyətliyəm!"
Sözünü bitirərkən dərin və acı bir hissin təsiri altına düşdüyü hiss olunurdu. Hamıya məlumdur ki, polyaklar zəngin elmi biliklərə malikdirlər və onların bir çoxu mühəndislik və texnologiya sahəsində fərqlənirlər. Üstəlik, təhsilin yayılması ilə paralel olaraq, polyakların ticarət və sənayedəki gücü də tədricən artmaqdadır. Bununla belə, onlar keçmiş şöhrətlərini xatırlayıb bugünkü məzlum vəziyyətlərinə heyfslənərək milli dirçəliş planları qursalar da, bunu həyata keçirmək üçün hərbi gücdən məhrumdurlar. Görünür, günlərini vətənpərvərlikdən doğan kədər və hiddət hissi ilə keçirən belə insanlar müxtəlif yerlərə səpələnmişlər.
-------
Müəllif daha sonra uzun-uzadı neft sənayesindən danışır ki, həvəsim yoxdur texniki məlumatlara.
Həmin dəmiryolu mühəndisinin kim olduğunu dəqiq tapmadım amma çox böyük ehtimalla, söhbət mühəndis və memar olan Kazimir Skureviçdən gedir. Masaci Bakıya 1902-ci ilin avqustunda gəlib. Skureviç 1895-ci ildə Bakıya Qoslavskinin istəyi ilə gəlmişdi. Həqiqətən də bu söhbət vaxtı 6 ildir Bakıda yaşamış olardı. Amma Skureviç Volıniyada doğulsa da müəllif onu varşavalı adlandırır. Ola bilsin ki, ailəsi varşavalı olub? Hər bir halda sonradan Varşavaya köçərək buradakı Kral Qəsrini bərpa edib.
Cavid Ağa