Rusiyanın Şimal-Cənub dəhlizi layihəsi doğrudanmı Azərbaycanı çiçəkləndirə bilər?..- I HİSSƏ

“Layihə Rusiya, İran və Hindistanın ortaq təşəbbüsü kimi formalaşıb...”

“Rusiya bu marşrutu Hind okeanına çıxış üçün strateji layihəyə çevirir, Azərbaycan isə tranzit imkanlarını genişləndirir. Amma “Şimal-Cənub” Bakıya yalnız milyardlarla dollarlıq imkanlar gətirəcək, yoxsa Moskva və Tehranla bağlı sanksiya və geo-siyasi riskləri də artıracaq?..”

Son illər Azərbaycanın adı Avrasiyanın əsas nəqliyyat layihələrindən biri olan “Şimal-Cənub” Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi ilə getdikcə daha çox hallanır. Rusiya üçün Ukrayna müharibəsi və Qərb sanksiyalarından sonra bu marşrutun əhəmiyyəti kəskin artıb. İran üçün layihə ölkənin Rusiya, Hindistan və digər Asiya bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirir. Azərbaycan isə bu dəhlizin öz ərazisindən keçən qərb qolunun əsas tranzit həlqəsinə çevrilir. ABŞ və Avropada isə layihəyə daha çox sanksiyalardan yan keçmə və Rusiyanın yeni logistika şəbəkəsi yaratması prizmasından yanaşan təhlillər var.

Bəs bütün bunların fonunda “Şimal-Cənub” dəhlizi, bəzi siyasi şərhçilərin dediyi kimi, həqiqətən Azərbaycanı iqtisadi baxımdan “çiçəkləndirə” bilərmi?..

Layihənin əslində təşəbbüskarı kim olub?..

Burada ilk növbədə bir yanlış təsəvvürü aradan qaldırmaq lazımdır: “Şimal-Cənub” layihəsini yalnız Vladimir Putinin təşəbbüsü kimi təqdim etmək düzgün deyil.

Beynəlxalq “Şimal-Cənub” Nəqliyyat Dəhlizi haqqında hökumətlərarası saziş 12 sentyabr 2000-ci ildə Sankt-Peterburqda Rusiya, İran, Hindistan və Oman arasında imzalanıb. Saziş 2002-ci ildə qüvvəyə minib. Azərbaycan isə layihəyə 2005-ci ildə qoşulub.

Bu səbəbdən layihənin “ilk çıxışını konkret bir siyasətçi edib” deməkdən daha doğru yanaşma onun Rusiya, İran və Hindistanın ortaq təşəbbüsü kimi formalaşdığını söyləməkdir. Sonrakı illərdə Moskva layihənin ən fəal siyasi və maliyyə tərəflərindən birinə çevrilib.

Dəhliz təxminən 7 200 kilometrlik çoxmodelli – dəmir yolu, avtomobil və dəniz nəqliyyatını birləşdirən – sistem kimi nəzərdə tutulub. Məqsəd Hindistan və İran körfəzi istiqamətindən Rusiya və Şimali Avropaya yükdaşımaları sürətləndirməkdir.

Azərbaycan üçün əsas əhəmiyyət isə dəhlizin qərb qolunun onun ərazisindən keçməsidir.

Azərbaycan nə vaxt layihəyə daxil oldu?..

Azərbaycanın bu layihədə iştirakı 2005-ci ildən başlayır. Ölkənin coğrafi mövqeyi Rusiya ilə İran arasında quru bağlantısına imkan verdiyi üçün Bakı dəhlizin qərb qolunda xüsusi əhəmiyyət qazandı.

Azərbaycan ərazisində Rusiya sərhədindən İran sərhədinə qədər dəmir yolu bağlantısı artıq mövcuddur. Azərbaycan rəsmilərinin məlumatına görə, bu dəmir yolu xəttinin dəhliz çərçivəsindəki uzunluğu 511 kilometrdir. Ölkə həmçinin avtomobil yollarını, gömrük-keçid məntəqələrini, Astara ərazisində körpüləri və digər infrastrukturu yeniləyib.

Bakı üçün əsas problem artıq öz ərazisindəki xəttin yaradılması deyil, İranda Rəşt–Astara dəmir yolunun tamamlanmasıdır. Məhz bu səbəbdən layihənin taleyi uzun müddət İranın şimalındakı 162 kilometrlik həmin xəttə bağlanıb.

Rəşt–Astara niyə bu qədər vacibdir?..

Rəşt–Astara xətti İran ərazisində yerləşir və Azərbaycan sərhədindəki Astara ilə Rəşti birləşdirir. Bu 162 kilometrlik hissənin olmaması qərb qolunda Rusiya-Azərbaycan-İran arasında fasiləsiz dəmir yolu əlaqəsinin yaranmasına imkan vermirdi.

2023-cü il mayın 17-də Rusiya və İran bu xəttin tikintisi və maliyyələşdirilməsi haqqında saziş imzaladılar. Layihənin ümumi dəyəri təxminən 1,6 milyard avro, Rusiyanın dövlət kreditinin isə təxminən 1,3 milyard avro olduğu açıqlanıb.

Putin həmin mərasimdə Rəşt–Astara xəttinin “Şimal-Cənub” dəhlizinin mühüm hissəsi olduğunu və marşrutun qlobal yük axınlarını şaxələndirəcəyini bildirmişdi. İran prezidenti İbrahim Rəisi isə razılaşmanı Moskva-Tehran əməkdaşlığı üçün strateji addım adlandırmışdı.

Lakin maliyyə razılaşmasının imzalanması xəttin dərhal tikiləcəyi anlamına gəlmədi. Torpaq məsələləri, layihələndirmə, maliyyələşmə və texniki məsələlər səbəbindən proses uzandı.

2026-cı ildə isə bu sahədə yeni hərəkətlilik müşahidə olunur...

Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov 17 iyul 2026-cı ildə bildirib ki, İran tərəfi Rəşt–Astara xətti üçün torpaqların ayrılmasının başa çatdığını Rusiyaya çatdırıb. Onun sözlərinə görə, əvvəllər məhz bu məsələ tikinti işlərinin başlanmasını ləngidən amillərdən biri olub. Rusiya, Azərbaycan və İran dəmir yolu qurumlarının rəhbərləri də layihənin praktiki icrasını müzakirə ediblər.

Bu məqam Putinin son Valday çıxışının başa düşülməsi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır...

Putin–Əliyev xəttində “Şimal-Cənub”...

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin “Şimal-Cənub”a münasibəti uzun müddətdir müsbətdir.

2016-cı ildə Azərbaycan, Rusiya və İran arasında üçtərəfli əməkdaşlıq formatında Əliyev layihənin nəqliyyat və iqtisadi imkanlarını xüsusi vurğulamışdı. O, həmin vaxt bu formatın Azərbaycan tərəfindən irəli sürüldüyünü və İran Prezidenti Həsən Ruhani ilə müzakirədən sonra Putinlə əlaqə saxladığını bildirmişdi.

2016-cı ilin avqustunda keçirilən üçtərəfli prezidentlər görüşündə Əliyev “Şimal-Cənub” dəhlizinin həm ölkələrin iqtisadi maraqlarına, həm də regional təhlükəsizliyə xidmət edə biləcəyini demişdi.

2022-ci il sentyabrın 9-da Bakıda Azərbaycan, Rusiya və İran arasında keçirilən üçtərəfli görüşün yekununda “Bakı Bəyannaməsi” imzalandı. Tərəflər dəhliz üzrə yükdaşımaların həcmini 15 milyon tona çatdırmaq üçün tədbirlər görmək barədə razılaşdılar.

2023-cü ilin mayında isə Rusiya ilə İran arasında Rəşt–Astara xəttinin maliyyələşdirilməsi barədə razılaşmanın imzalanması layihənin ən mühüm mərhələlərindən biri oldu.

2024-cü il aprelin 22-də Moskvada Putin və Əliyev yenidən “Şimal-Cənub”u müzakirə etdilər. Əliyev Azərbaycan ərazisində Rusiya sərhədindən İran sərhədinə qədər dəmir yolunun artıq mövcud olduğunu, yükdaşımanın artırılması üçün yeni imkanların yaradılacağını bildirdi.

2024-cü il iyulun 3-də Astanada Putin “Şimal-Cənub”u Azərbaycan-Rusiya infrastruktur əməkdaşlığında əsas istiqamətlərdən biri adlandırdı və Azərbaycanın ərazisində infrastrukturun genişləndirilməsinin vacibliyini vurğuladı.

Avqustun 19-da Bakıda keçirilən görüşdə isə Əliyev layihəni iki ölkə arasındakı münasibətlər üçün “müstəsna əhəmiyyətli” adlandırdı. O bildirdi ki, Azərbaycan ərazisində həm dəmir yolu, həm də avtomobil seqmentləri tam reallaşdırılıb və dəmir yolunun ötürücülük qabiliyyətinin ildə 15 milyon tona, perspektivdə isə 30 milyon tona qədər artırılması mümkündür.

2024-cü il dekabrın 21-də Azərbaycan və Rusiya “Şimal-Cənub” üzrə tranzit yükdaşımaların inkişafına dair ayrıca saziş imzaladılar. Sənəd yükdaşımaların illik həcminin 15 milyon tona çatdırılmasını nəzərdə tutur.

2025-ci il noyabrın 26-da Azərbaycan, Rusiya və İran qərb qolunun səmərəliliyinin artırılması üzrə üçtərəfli anlaşma memorandumu imzaladılar.

2026-cı il martın 2-də isə Prezident Əliyev Rusiyanın Baş nazir müavini Aleksey Overçuku qəbul edərkən tərəflər “Şimal-Cənub”un inkişaf etdirilməsi üzrə işləri davam etdirmək niyyətini bir daha təsdiqlədilər.

Deməli, layihəyə Azərbaycanın münasibətinin dəyişdiyini göstərən hər hansı rəsmi məlumat yoxdur. Əksinə, Bakı layihənin inkişaf etdirilməsini ardıcıl şəkildə dəstəkləyir.

Putin “Azərbaycan razıdır” deyəndə nəyi nəzərdə tuturdu?..

Bu sual son günlər xüsusilə aktuallaşıb. 2026-cı il oktyabrın 1-də Vladimir Putin “Valday” Beynəlxalq Diskussiya Klubunun plenar sessiyasında “Şimal-Cənub” barədə danışarkən bildirib ki, Rusiya lazımi maliyyəni ayırmağa hazırdır, lakin bu mərhələdə İran öz üzərinə düşən işi tamamlamalıdır…

Putin daha sonra marşrut boyunca torpaqların pulla alınmasının lazım olduğunu deyib və əlavə edib:

“Marşrutun bir hissəsinin Azərbaycan ərazisindən keçməli olduğuna diqqətinizi cəlb etmək istəyirəm. Biz Prezident Əliyevlə əlaqədəyik və orada da heç bir problem yoxdur. Azərbaycan layihənin həyata keçirilməsinə razıdır və onu perspektivli hesab edir…”

Burada mühüm bir məqama diqqət edilməlidir:

Putinin “torpaqları pulla almaq lazımdır” ifadəsi Azərbaycan ərazilərinin alınmasına aid deyil...

Çıxışın əvvəlində Putin konkret olaraq İran tərəfinin öz işini başa çatdırmalı olduğunu söyləyir və “torpaqların alınması”nı həmin mərhələ ilə əlaqələndirir. Ardınca Azərbaycan ərazisindən keçən hissəni ayrıca qeyd edir. Söhbət Rəşt–Astara xəttinin keçəcəyi İran ərazisində torpaq məsələsindən gedir. Yəni məsələ ondadır ki, İran hökuməti özü yolun həmin hissəsinin tikintisi üçün o ərazinin torpaqlarını öz vətəndaşları və ya müəssisə, şirkət rəhbərlərindən pulla almalıdır…

Əyanilik üçün Putinin çıxışının həmin hissəsinin video-yazısını təqdim edirik:

Bu isə son günlər sosial şəbəkələrdə yayılan “Rusiya Şimal-Cənub dəhlizinin keçəcəyi Azərbaycan torpaqlarını almaq istəyir” tipli yozumların mənbə mətndən çıxmadığını göstərir.

Azərbaycanın “son” mövqeyi nədir?..

Azərbaycanın son rəsmi mövqeyi də Putinlə eyni istiqamətdədir: Bakı “Şimal-Cənub”u perspektivli layihə hesab edir. 2026-cı il martın 2-də Əliyev və Overçuk görüşündə tərəflər dəhlizin inkişafı üzrə işi davam etdirmək barədə razılaşmanı təsdiqləyiblər.

2026-cı il iyulun 17-də Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovla Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun görüşündə də “Şimal-Cənub”un inkişaf etdirilməsi, multimodal daşımaların genişləndirilməsi və logistika marşrutlarının səmərəliliyinin artırılması vacib istiqamətlər kimi göstərilib. Tərəflər nəqliyyat layihələrinin iştirakçıların qarşılıqlı faydasına xidmət etməli olduğunu da vurğulayıblar.

Azərbaycanın bu layihəyə münasibətini yalnız siyasi bəyanatlar deyil, rəqəmlər də göstərir…

2025-ci ildə Azərbaycan ərazisindən “Şimal-Cənub” dəhlizi ilə 9,289 milyon ton yük daşınıb.
2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında bu göstərici 4,5593 milyon ton olub. Nazirliyin məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk yeddi ayında Azərbaycan ərazisindən tranzit yükdaşımaların ümumi həcmi 9,1 milyon tonu keçib və “Şimal-Cənub” istiqamətində tranzit daşımalar illik müqayisədə 14,3 faiz artıb. Bu artıq layihənin yalnız siyasi şüar olmadığını göstərir.

Amma bundan Azərbaycanın “çiçəklənəcəyi” nəticəsi avtomatik çıxmır…

Əsas məsələ yükün həcmi qədər həmin yükdən Azərbaycanda nə qədər əlavə dəyərin yaradılmasıdır. Bu isə bizi layihənin digər tərəfinə – Rusiya, İran, Türkiyə, Çin, ABŞ və Avropanın maraqlarına gətirir…

(Davamı var)

Yazının II hissəsində İranın "Şimal-Cənub" dəhlizi layihəsinə real münasibəti, Rəşt–Astara xəttinin son vəziyyəti, Türkiyə və Çinin mövqeyi, ABŞ və Avropanın narahatlıqları, Ukrayna və İran müharibələrinin “Şimal-Cənub”u niyə aktuallaşdırması, Azərbaycanın sanksiya riskləri haqda danışılacaq və əsas suala: "Moskvanın layihəsindən Bakı real olaraq nə qazana bilər?" cavab veriləcək...

Hazırladı:
Sultan Laçın