Çin hüquqi sənədlərində, hələ Tunc dövründən başlayaraq, cinayətlərə görə burunun kəsilməsi kimi cəza növündən bəhs edilir. Şan sülaləsi dövrünə aid qədim fal sümüklərində hətta belə bir edamı təsvir edən heroqlif də var: burunun yanında bıçaq.
Təəccüblüdür ki, indiyədək arxeoloqlar bu cür cəzanın tətbiq edildiyini təsdiqləyən heç bir skelet aşkar etməmişdilər. İndi isə, görünür, ilk dəfə belə bir sübut tapılıb.
2018-ci ildə Sanjiyuan qəbiristanlığında, Sanmınşya şəhəri yaxınlığında xilasetmə qazıntıları aparılırdı. Burada texniki kollecin yeni kampusunun tikilməsi planlaşdırılırdı. Tədqiq edilən qəbirlər arasında eramızın 1298–1404-cü illəri arasında vəfat etmiş bir qadının sümükləri də aşkar edildi.
Dişlərin aşınmasına və digər əlamətlərə əsasən, qadının öldüyü zaman təxminən 40–45 yaşında olduğu müəyyənləşdirilib.
O, həmin dövrə aid qəbiristanlıqda dəfn edilən təxminən 90 nəfər arasında üzüüstə basdırılan yeganə şəxs olub.
Bundan başqa, qadının kəlləsində burun dəliyinin qeyri-adi dərəcədə geniş olduğu və sümük toxumasının itirilməsi əlamətləri müşahidə edilib. Burun sümükləri təxminən yarıya qədər kəsilmiş, zədələnmiş kənarlar isə sonradan sağalmışdı.
Rəqəmlər bu fərqi aydın göstərir: burun dəliyinin eni 34 mm olub. Bu, həmin qəbiristanlıqda yaşayan eyni yaş qrupundakı qadınlar üçün normal göstəricidən — təxminən 25 mm-dən — 35 faiz daha genişdir.
Sümüyün sağalması göstərir ki, zədə qadının ölümündən ən azı bir neçə ay əvvəl baş verib.
Tədqiqatçılar bu patologiyanın başqa səbəblərini də araşdırıblar. Cüzam və sifilis burunun dağılmasına səbəb ola bilərdi, lakin bu xəstəliklər zamanı skeletin digər hissələrində də zədələnmələr gözlənilir: kəllədə, damaqda, uzun sümüklərdə və s. Belə izlər aşkar edilməyib.
Şiş ehtimalı və anadangəlmə qüsurlar da istisna edilib. Qadının sifəti digər cəhətlərdən normal inkişaf etmişdi.
Bədbəxt hadisə ehtimalı da uyğun gəlmirdi. Yıxılma və ya güclü zərbə nəticəsində burun dağılsaydı, kəllənin yaxın sümüklərində sınıqlar və ya yerdəyişmələr, həmçinin ön dişlərin zədələnməsi gözlənilirdi. Buradakı zədə isə çox təmiz, dəqiq və lokal idi — sanki cərrahi müdaxilə nəticəsində yaranmışdı.
Beləliklə, ən inandırıcı izah qəsdən törədilmiş xəsarət, yəni bədən cəzasıdır.
Burunun kəsilməsi hələ Sya sülaləsi dövründən (təxminən e.ə. 2070–1600-cü illər) “Beş cəza” adlanan cəza sisteminin bir hissəsi kimi xatırlanırdı. Bu siyahıya başın kəsilməsi, axtalanma, ətrafların amputasiyası və üzə döymə vurulması kimi cəzalar da daxil idi.
Qadının yaşadığı dövrdə burunun kəsilməsi müəyyən hallarda, xüsusilə mal-qara oğurluğuna görə tətbiq edilirdi.
Məsələn, qoyun və ya donuz oğurlayan şəxs ilk dəfə yaxalananda boynuna döymə vurulurdu. İkinci dəfə cinayət törədərdisə, döymə alnına köçürülürdü. Üçüncü dəfə yaxalananda isə burnu kəsilirdi.
Belə cəzalar yalnız Çinə xas deyildi. Qədim dövrün digər hüquq sistemlərində də oxşar bədən cəzalarına rast gəlinir.
Qadının cinayətkar kimi cəzalandırıldığını göstərən başqa bir maraqlı detal isə dəfn üsuludur. Qazıntıların yalnız bir fotosu bu vəziyyəti sənədləşdirib. Yuan və Min sülalələri dövründə Çində üzüüstə dəfn edilmək bəzən şərəfsiz sayılan və ya cinayətkar hesab edilən şəxslərlə əlaqələndirilirdi.
Qadının aşağı sosial statusunu onun kasıb qəbir əşyaları da göstərir: qəbirdə yalnız mis saç sancağı tapılıb.
Sümüklərin izotop analizi isə onun əsasən darı ilə qidalandığını, heyvani zülalın isə az olduğunu göstərib. Bu, sadə insanların qidalanmasına uyğun idi.
Qadının kim olduğu müəyyən edilməyib. Onun şəxsiyyətini və hansı cinayətə görə cəzalandırıldığını göstərən heç bir yazı qorunmayıb. Həmçinin skeleti digər cəzalandırılmış insanların skeletləri ilə müqayisə etmək də mümkün deyil. Çünki bu tapıntı indiyədək öz növündə ilkdir.
Maraqlıdır ki, qadın burnunun kəsilməsi nəticəsində ölməyib və cəzadan sonra uzun müddət yaşayıb. Bu isə onun, sosial statusu aşağı olsa belə, tibbi yardım aldığını göstərir.
Açıq burun boşluğu ciddi problem yaradır: nəfəs alma çətinləşir, toz və digər hissəciklərin süzülməsi pozulur, daxil olan hava lazımi qədər isinmir. Bundan başqa, güclü qanaxma riski də var.
Qadının sağ qalması onun yarasının müalicə edildiyini göstərən mühüm amillərdən biri hesab olunur.
Necə deyərlər, keçmişdə həyat daha yaxşı idi? 😏
Mənbələr:
ScienceDirect — S2352409X26004669
La Brújula Verde — qədim Çində mal-qara oğrularına tətbiq edilən burun kəsmə cəzası haqqında məqalə
Leila Guseinzadeh
·