İran’ın Fars eyaletinde, özellikle Şiraz ve çevresinde varlıklarını sürdüren Kaşkay Türkleri, yaklaşık 3,5 milyonluk nüfuslarıyla Azerbaycan Türklerinden sonra ülkedeki en kalabalık Türk topluluğudur. Kendilerine has dilleri olan Kaşkaycayı konuşan ve göçebe yaşam tarzını büyük ölçüde koruyan bu halk, köklü gelenekleriyle öne çıkar. Kaşkay kültürünün en canlı, renkli ve toplumsal bağları pekiştiren unsurlarından biri ise şüphesiz düğün gelenekleridir. Göçebe yaşamın getirdiği dayanışma ihtiyacı, Kaşkaylarda evliliği sadece iki bireyin bir araya gelmesi olarak değil; ailelerin, soyların ve boyların birleşmesi olarak konumlandırır.
Ataerkil bir toplumsal yapıya sahip olan Kaşkaylarda evlilik kararları, aile ve sülalenin devamlılığı esasına dayanır. Genellikle erken yaşlarda ve yakın çevreden yapılan bu evliliklerde, kız seçiminde erkeğin ailesi belirleyici rol oynar. Ailenin toplumdaki itibarı ile maddi ve manevi durumu en önemli kriterlerdir. Erkek çocuk, yaşlanan anne ve babanın geçim ve bakım sorumluluğunu üstlendiği için soyun devamı niteliğindedir. Bu sıkı toplumsal bağlar nedeniyle Kaşkaylarda boşanma oranı oldukça düşüktür ve hoş karşılanmaz. Hatta evlilikler, boylar arasındaki eski husumetleri ve kan davalarını bitiren bir barış köprüsü vazifesi görür.
Kaşkay düğünleri, doğayla iç içe, geniş alanlara kurulan çadırlarda festival havasında gerçekleştirilir. Davetlilerin rengarenk geleneksel kıyafetleriyle katıldığı bu merasimlerde, göçebe ruhunu yansıtan atlı oyunlar, ok ve yay atışları sergilenir. Kadın ve erkeğin omuz omuza, ellerinde kırmızı mendillerle katıldığı halaylar ve özellikle "darmaro" (gitme) ile "sopa oyunu" gibi halk dansları, hayatın zorluklarına karşı birlik ve beraberliği simgeler.
Düğünün en özgün yönlerinden biri de Kaşkay kadınının dokuma zanaatındaki hünerlerini sergilemesidir. Hayvancılıkla geçinen bu halkta, gelinin kendi elleriyle dokuduğu hafif ve taşınabilir halı ile kilimler, onun kişiliğinin ve evlilikten beklentilerinin bir aynasıdır. Doğanın canlı renklerini barındıran desenler arasında en dikkat çekeni, eşinden güç ve cesaret beklediğini simgeleyen "aslan" motifidir. Ayrıca gelinin damat için dokuduğu, renkli çizgilerden oluşan "cacim" adlı yatak örtüsü de bu zengin çeyizin ve el emeğinin en değerli parçalarından biridir.
Kaşkay Türklerinin düğün gelenekleri, yalnızca bir kutlama olmanın ötesinde, zorlu göçebelik şartlarında hayatta kalmayı sağlayan toplumsal bir harç niteliğindedir. Evlilik vasıtasıyla akrabalık bağları güçlendirilir, boylar arası barış tesis edilir ve kültürel miras nesilden nesile aktarılır. Kadınların dokuduğu her kilim ilmeğinde ve düğün meydanında çekilen her halayda, Kaşkay halkının birliği, doğaya olan bağlılığı ve asırlık Türk kültürü yaşatılmaya devam etmektedir.
Kaynaklar
Kaşkay Türklerinin Toplumsal Yapısı ve Evlilik Adetleri Üzerine İncelemeler.
İran Türklerinde Göçebe Kültürü ve Dokuma Sanatı Araştırmaları.
Fars Eyaleti Türk Toplulukları Kültür ve Halk Dansları Derlemeleri.
Beril Göktuğ