I. Giriş: Tarixin Müasirliyə Təsiri və Milli İmmunitet
Müasir dünyada dövlətlərin müstəqilliyi və millətlərin varlığı sadəcə sahib olduqları ordu, iqtisadiyyat və ya coğrafi sərhədlərlə ölçülmür. Qlobal və regional güclərin toqquşduğu müasir geosiyasi arenada xalqların ən böyük sipəri onların tarixi yaddaşı və kimlik şüurudur. Bu mənada, Azərbaycanın çoxəsrlik dövlətçilik tarixində elə bir şəxsiyyət yoxdur ki, onun buraxdığı miras müasir dövrümüz üçün Şah İsmayıl Səfəvi qədər strateji əhəmiyyət kəsb etsin.
Şah İsmayıl Səfəvi müasir Azərbaycan Respublikası üçün sadəcə orta əsrlərin uğurlu bir hökmdarı, sərkərdəsi və ya şairi deyil. O, Azərbaycan milli varlığının formalaşmasında, formalaşdıqdan sonra isə əsrlər boyu qorunub saxlanmasında fundamental sığorta rolunu oynamışdır.
Azərbaycanın üç nəhəng qonşusu — Rusiya, İran və Türkiyə ilə əhatə olunduğu müasir geosiyasi reallıqda Şah İsmayılın miras qoyduğu Qızılbaş kimliyi xalqımızı potensial ideoloji və mədəni assimilyasiyadan qoruyan güclü bir «milli immunitet» funksiyasını yerinə yetirir.
II. Rusiya və «Tarixsiz Xalq» Mifinin Dağıdılması
XIX və XX əsrlərdə Azərbaycan torpaqlarının Çar Rusiyası və daha sonra SSRİ tərəfindən işğal edilməsi xalqımızın təkcə siyasi azadlığını əlindən almadı, həm də onun tarixi yaddaşına böyük zərbə vurdu. Sovet və çar tarixşünaslığı azərbaycanlılara «tarixi rus işğalından sonra başlayan, qədim dövlətçilik və mədəniyyət ənənəsi olmayan köksüz cəmiyyət» imici sırımağa çalışırdı (rusifikasiya siyasəti). Bu siyasətin gizli məqsədi xalqı öz keçmişindən qoparmaq və rus-sovet mədəniyyəti daxilində əritmək idi.
Lakin Şah İsmayılın ətrafında birləşən Qızılbaş ideologiyası və kimliyi bu assimilyasiya tezisini darmadağın etdi. Səfəvilər dövrü sübut edir ki, Rusiya imperiyası hələ Cənubi Qafqaza ayaq basmamışdan əsrlər əvvəl azərbaycanlılar regional mərkəz rolunu oynayan nəhəng bir dövlətə, nizamlı orduya, geniş kəşfiyyat şəbəkəsinə və Avropa krallıqları ilə birbaşa əlaqələr quran mərkəzləşdirilmiş idarəçilik aparatına sahib idilər. Bu tarixi köklər azərbaycanlılarda «müstəmləkə təbəəsi» yox, «imperiya quran xalq» psixologiyasını diri saxladı. Qızılbaşlıq şüuru sovet rejimi dövründə belə milli kimliyin tamamilə ruslaşmasının qarşısını alan ən böyük səddə çevrildi.
III. İran və Fars Şovinizminə Qarşı «Qurucu Ata» Arqumenti
Müasir dövrdə Azərbaycanın ən ciddi ideoloji və propaqandist təzyiqlərə məruz qaldığı istiqamətlərdən biri də İrandır. İranın rəsmi və qeyri-rəsmi tarixşünaslığı tez-tez Azərbaycan torpaqlarını, onun mədəniyyətini və hətta dilini «tarixi İranın (farsın) bir parçası və əyaləti» kimi qələmə verməyə, müasir dövlətimizin suveren legitimliyini şübhə altına almağa çalışır.
Bu məqamda Şah İsmayıl Səfəvinin formalaşdırdığı Qızılbaş kimliyi Azərbaycan dövlətinə ən güclü elmi və ideoloji qalxan funksiyasını verir. Səfəvilər dövründə dövlətin bütün hərəkətverici qüvvəsi, idarəedici elitası, saray mühiti və ordusu məhz Azərbaycan-türk mənşəli Qızılbaş tayfalarından ibarət idi. Yəni Qızılbaş irsi sübut edir ki, Azərbaycan xalqı regionda sadəcə tabe olan tərəf deyil, həmin coğrafiyanı əsrlərlə idarə edən mərkəz və «qurucu ata» olmuşdur. Bu irs müasir Azərbaycan Respublikasını İranın mədəni təsirlərindən qoruyaraq dövlətimizin müstəqil siyasi subyektliyini sementləyir.
IV. Türkiyə və «Müstəqil Türk Dövlətçiliyi» Şüuru
Azərbaycan və Türkiyə «Bir millət, iki dövlət» formulası ilə ortaq soy, dil və mədəniyyət bağlarına sahib olan ən yaxın müttəfiqlərdir. Lakin siyasi elmdə və tarixdə məlumdur ki, eyni etnik və dil qrupuna daxil olan dövlətlər arasında münasibətlərdə hər zaman böyük tərəfdaşın daxilində regional kimliyin əriməsi (mədəni assimilyasiya) riski mövcuddur. Şah İsmayıl məhz bu nöqtədə Azərbaycanın ayrıca və müstəqil bir türk dövləti kimi özünəməxsusluğunu sığortalayır. O, Azərbaycan türkcəsini dövlət və ordu dili elan edərək, onu Osmanlı türkcəsindən müstəqil, zəngin və bənzərsiz bir ədəbi-siyasi dil kimi rəsmiləşdirdi.
XV-XVI əsrlərdəki Osmanlı-Səfəvi rəqabəti isə türk dövlətçilik ənənəsinin polisentrik (çoxmərkəzli) təbiətini ortaya qoydu; türk dünyasının sadəcə bir mərkəzdən (İstanbuldan) ibarət olmadığını, Şərqdə (Təbrizdə) ikinci bir qüdrətli türk güc mərkəzinin mövcudluğunu sübut etdi. Bu tarixi irs sayəsində bu gün Azərbaycan Türkiyənin sadəcə regional bir uzantısı və ya vilayəti deyil; onunla eyni kökdən gələn, lakin özünəməxsus böyük tarixi, fərqli sub-mədəniyyəti və bərabərhüquqlu suverenliyi olan müstəqil bir gücdür.
V. Coğrafi Sərhədləri Aşan İrs: Qlobal Qızılbaş Diasporası və Azərbaycan Kökləri
Şah İsmayıl tərəfindən təməli qoyulan Qızılbaş kimliyinin gücü təkcə Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərqlə məhdudlaşmır; bu kimlik qlobal miqyasda nəhəng bir coğrafiyaya yayılmışdır. Bu tarixi prosesin əsası məhz Şah İsmayılın öz dövründə, Böyük Moğol imperiyasının qurucusu Babur şaha hərbi və siyasi dəstək məqsədilə Qızılbaş ordusunu göndərməsi ilə qoyulmuşdur. Sonrakı dövrlərdə — Şah Təhmasib dövründə imperator Humayuna edilən hərbi yardımlar və Nadir şah Əfşarın yürüşləri zamanı minlərlə Qızılbaş döyüşçüsü və tayfası Cənubi Asiyada məskunlaşdı.
Bu gün Pakistan, Hindistan, Əfqanıstan, İraq və Suriyada yaşayan yüz minlərlə Qızılbaş məhz həmin Azərbaycan-türk mənşəli döyüşçü tayfaların (Cavanşir, Əfşar, Bayat, Şamlı və s.) birbaşa törəmələridir. Əsrlər boyu yad mühitdə yaşadıqları üçün dillərini dəyişsələr də, bu gün Pakistandakı, Əfqanıstandakı Qızılbaş icmaları öz etnik mənşələrini unutmurlar. Onlar öz qədim kimliklərini birbaşa Azərbaycan Respublikası ilə eyniləşdirirlər. Bu gün beynəlxalq arenalarda «Qızılbaş Qlobal İrsi Şurası» (Qizilbash Global Heritage Council) kimi təşkilatlarla birləşən bu insanlar Bakını özlərinin mənəvi və tarixi paytaxtı, Azərbaycanı isə ata-baba yurdu kimi qəbul edirlər. Bu fakt Azərbaycan dövlətinə qonşu ölkələrin hüdudlarından çox-çox uzaqlarda — Asiyanın dərinliklərində belə böyük bir «yumşaq güc» (soft power) və mənəvi diaspor dəstəyi qazandırır.
VI. Ana Dili və Ədəbiyyat: Mədəni Müstəqilliyin Sığortası
Bir milləti yox etməyin və ya assimilyasiya etməyin ən qısa yolu onun dilini əlindən almaqdır. Şah İsmayıl təkcə qılıncı ilə dövlət qurmadı, həm də qələmi ilə — Xətai təxəllüsü ilə ana dilində yazdığı mükəmməl divan və poemalarla xalqın dil yaddaşını möhkəmləndirdi.
Onun sarayda fars və ərəb dillərinin hegemonluğuna son qoyaraq Azərbaycan dilini ali statusa qaldırması, bu dildə fərmanlar verməsi xalqın dilinin canlı qalmasını təmin etdi. Şah İsmayılın bu uzaqgörən dil siyasəti olmasaydı, sonrakı əsrlərdə gələn yadelli əsarəti (fars və rus şovinizmi) dövründə Azərbaycan dili tamamilə unudula və ya parçalana bilərdi. Dilimizin qorunması isə milli varlığımızın qorunması demək idi.
VII. Nəticə
Şah İsmayıl Səfəvi müasir Azərbaycan Respublikasının sadəcə tarixi keçmişi deyil; o, dövlətimizin geosiyasi, mədəni və milli pasportudur. Böyük qonşularımızın (Rusiya, İran və Türkiyə) hər birinin regional maraqlarının kəsişdiyi və müəyyən dövrlərdə ideoloji təsir mexanizmlərini işə saldığı bir mühitdə Qızılbaş kimliyi Azərbaycan xalqına özünəinam, müstəqillik şüuru və qədimlik statusu bəxş edir.
Suriya və İraqdan Pakistana qədər uzanan qədim Qızılbaş coğrafiyasının bu gün də Azərbaycanı özünə mayak seçməsi sübut edir ki, Azərbaycan heç bir kənar gücün mədəni çətiri altına sığınmağa məhkum deyil. Azərbaycan özü böyük imperiyalar və qlobal icmalar doğurmuş, regionun xəritəsini və tarixini formalaşdırmış qüdrətli bir xalqın yeganə qanuni və suveren varisidir.
Şah İsmayıl Səfəvi