Türk tarihinin dönüm noktalarından biri, hiç şüphesiz İlteriş Kutluğ Kağan’ın önderliğinde Göktürk Devleti’nin yeniden kuruluşudur. Çin hâkimiyetinde geçen yarım asırlık esaret devrinden sonra, Türk milletinin millî şuuru ve bağımsızlık arzusu, onun önderliğinde yeniden hayat bulmuştur.
Birinci Göktürk Devleti’nin 630 yılında Çin tarafından yıkılmasından sonra, Türk boyları uzun süre Çin idaresi altında yaşamak zorunda kaldı. Bu dönemde Türk beyleri, ya Çin ordusunda görev aldı ya da kendi kavimlerini koruyabilmek için Çin’e tâbi oldu. İşte bu ortamda doğan Kutluğ (sonradan İlteriş unvanını alacaktır), çocukluğunu Çin’de geçirdi. Devlet teşkilâtı ve yönetim anlayışını yakından tanıdı. Bu bilgi, ileride yeniden devlet kurma teşebbüsünde büyük rol oynayacaktı.
Kutluğ, genç yaşta Çin ordusunda görev yaptı. Ancak gönlünde bağımsız bir Türk ili kurma arzusu hiçbir zaman sönmedi. 681 yılında, Orta Asya sınırlarında görevli bulunduğu sırada, yanına sadece on yedi yiğit alarak Türk istiklâli için harekete geçti. Bu küçük topluluk kısa sürede çoğaldı; Türk beyleri, savaşçılar, eski kumandanlar ve halk onun etrafında toplanmaya başladı. Yardımcısı ve akıl hocası olan Bilge Tonyukuk’un da stratejik rehberliğiyle, Kutluğ’un gücü yedi yüze ulaştı.
682 yılına gelindiğinde, artık Türkler yeniden bağımsızlıklarını ilân etmişlerdi. Böylece tarihe “İkinci Göktürk Devleti” veya kurucusuna nispetle “Kutlug Devleti” adıyla geçen yeni bir Türk devleti doğmuş oldu. “Kutluğ”a, “ülkesini derleyip toplayan” anlamına gelen İlteriş unvanı verildi.
İlteriş Kutluğ Kağan, devletini kurduktan sonra Türk töresini yeniden diriltmeye koyuldu. Çin’in kültürel ve idarî etkisini kırmak için millî bir teşkilâtlanma başlattı. Türk dilini, geleneklerini ve töresini devletin temeline yerleştirdi. Onun döneminde Orhun bölgesinde yeniden Türk hakanlığı otoritesi hâkim oldu.
Kutluğ Kağan’ın liderliğinde on yıl gibi kısa bir sürede kırk yedi sefer düzenlendi. Bunların on yedisi Çin üzerine yapıldı. Bu seferlerin yirmisine bizzat kendisi katıldı ve hiçbirinde mağlup olmadı. Onun bu başarısı, sadece askerî kudretin değil, aynı zamanda Türk milletinin diriliş ruhunun bir sembolüydü.
İlteriş Kutluğ Kağan, 692 yılında vefat ettiğinde ardında yeniden dirilmiş bir Türk devleti bıraktı. Tahta kardeşi Kapağan Kağan (692–716) geçti. İlteriş’in oğulları Bilge Kağan (716–734) ve Kül Tigin, babalarının mirasını sürdürerek, Türk tarihinin en parlak dönemlerinden birini yaşattılar.
İlteriş Kutluğ Kağan, Türk tarihinin en önemli isimlerinden biridir. Onun mücadelesi, milletinin var olma azmini temsil eder. Orhun Yazıtlarında anlatılan kutlu dirilişin temelinde, onun yeniden kurduğu bu devlet yatar. Göktürklerin “Türk adını taşıyan ilk devleti” olarak tarih sahnesine dönüşü, İlteriş’in kararlılığı ve milletine duyduğu sonsuz inanç sayesinde mümkün olmuştur.
Kaynakça:
1. Orhun Abideleri (Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk Yazıtları) – Çev. Muharrem Ergin, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2003.
2. İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1998.
3. Bahaeddin Ögel, Türk Kültürünün Gelişme Çağları, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1988.
4. Faruk Sümer, Türk Devletleri Tarihi (Eski Türkler), Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul, 1999.
5. Ziya Gökalp, Türk Töresi, Türk Yurdu Yayınları, 1976.
6. A. V. Gadlo, Göktürkler ve Orhun Kitabeleri, (Rusça’dan çev.), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1985.
Akkoyunlu Türk Budunu